خلاصه‌ای از داستان راز کوچک:
«وجی» سی و پنج ساله، همسر «مختار»، زنی است خانه‎دار. دو فرزند دارد. دخترش، «فرخ»، هفده ساله و «رضا» دو ساله. «وجی» پس از مدت‎ها تحمل درد شدید در ناحیه‎ی شکم، سرانجام در بیمارستان بستری می‎شود. به دنبال چندین آزمایش و عکس‎برداری و... تحت عمل جراحی قرار می‎گیرد. در انتهای معده و ابتدای روده‎ی بزرگ، غده‎ای درشت، بدخیم و ریشه‎دوانیده قرار گرفته، که امکان جراحی و بیرون آوردنش نیست. پزشکان یقین می‎کنند که معالجه نخواهد شد. با این وجود، در بیمارستان نگهش داشته و به شیمی‎درمانی‎اش می‎پردازند. «وجی» امیدوار، بی‎صبرانه در انتظار بهبودی و ترخیص شدن، چشم به راه است. او در طول دو ماه و نیم بستری، با بیماران زیادی آشنا می‎شود. آنها یک روز ناراحت و بیمار می‎آمدند، چند روزی در اتاق او بستری شده و تحت درمان قرار می‎گرفتند، معالجه شده و یک روز خداحافظی کرده و می‎رفتند. «وجی» می‎ماند! وجی فقط یک نفر را به خاطر داشت که معالجه نشد و مرد. همان روزهای اول، خانم «امینی» را دیده بود. لاغر و پریده‎رنگ؛ بیشتر وقت‎ها قدم می‎زد، در سکوت، با دست‎های بغل کرده؛ دائم قسمت چپ سینه‎اش را نوازش می‎کرد؛ آنجا که غده‎ی سرطانی جا خوش کرده بود. بقول وجی، انگار خانم امینی یک راز داشت: «راز کوچک». رازی که می‎خواست تنها از آن خودش باشد!

خانم امینی دو ماه بعد می‎میرد! «وجی» نمی‎دانست چطور خانم امینی که خودش پرستار بود، نفهمیده سرطان دارد؟! و به خود می‎گفت: «من سرطان ندارم. اگر داشتم می‎فهمیدم!»

«حسن آزرمی» در اتاق مجاور بخش زنان بستری است. «وجی» ابتدا با صدایش آشنا شده بود! او مدام با تلفنی که پشت دیوار اتاق «وجی» نصب بود، با نامزدش «اشرف» حرف می‎زد. حرف‎های طولانی و عاشقانه! حرف‎هایی از سر عشق و علاقه، گاه کودکانه و گاه گستاخانه، که باعث خنده و تفریح پرستارها و عصبانیت و انزجار «وجی» می‎شد! در این مواقع گوش‎هایش را می‎گرفت تا نشنود. خوشحال بود که تلفن ندارد. می‎ترسید دخترش «فرخ» مثل اشرف (نامزد آزرمی) مدام پای تلفن بنشیند به حرف زدن!

«وجی» یک روز که برای قدم زدن به راهرو می‎آید، «آزرمی» را می‎بیند. از دیدنش به شدت شوکه می‎شود! مردی بسیار جوان، با پای مصدوم و عصایی در دست. چشم چپش پانسمان بود. این همه جراحت و صدمه، آن همه شور و سرزندگی؟

حال وجی هر روز وخیم‎تر می‎شود. قبلا درد کشنده هفته‎ای یک بار به سراغش می‎آمد. حال هر روز و هر شب می‎آمد. درد که می‎آمد، تا مرز مرگ پیش می‎بردش و تا اغما رهایش نمی‎کرد. «مختار» گاه تنها و گاه با «فرخ» به ملاقاتش می‎آمدند. اما رضایش را نمی‎آوردند. فرخ می‎گفت: «مامان! غصه نخور؛ رضا عادت کرده؛ گاهی اصلا یادش نمی‎افتد! (مادر را فراموش کرده)». وجی می‎شکست؛ له می‎شد. چقدر زندگی بی‎رحم و ناجوانمرد است! تلخی این واقعیت کشنده، که در بیرون از اتاق او زندگی همچنان جاری است و عزیزانش هم اگر لازم باشد فراموشش خواهند کرد، داشت خردش می‎کرد. تا این که یک روز صبح زود، در بیمارستان و بخش آنها غوغایی برپا می‎شود. تخت و ملحفه و... بود که می‎آوردند و در اتاق‎ها و راهروها و حتی پاگردها قرار می‎دادند و بعد تعداد زیادی مجروح آوردند! مجروحین حمله‎ی اخیر در جبهه را آوردند. اکثراً جوان بودند و کم سن. به شدت مجروح و دردمند، اما صبور و ساکت. یکی پا نداشت و دیگری چشم؛ آن یکی دست داده بود و دیگری گوش و بینی. و آن یکی که در سکوت و مظلومانه شهید می‎شد. «وجی» ساعات و دقایقی که درد امانش می‎داد، در راهرو، روی صندلی، کنار پنجره می‎نشست و شاهد رنج و درد مجروحین بود. اما ناخودآگاه از شکوه و عظمت روح و اراده‎شان لبریز و سرشار می‎شد. حالا دیگر حتی آزرمی و حرف‎هایش آزارش نمی‎داد. یک روز از مددکاری که به دیدارش آمده بود، درباره‎ی آزرمی شنید: «او جوانی است بیست ساله و عاشق یک دختر کم سن مدرسه‎ای. پای چپش از کار افتاده و چشم چپش کور شده و به زودی چشم راستش نیز کور می‎شود. با بدنی پر از ترکش‎های خمپاره که امکان در آوردنشان نیست و برخی از آنها کشنده و بسیار خطرناک است». «وجی» با احساسی گرم و انسانی، در رفتار و گفتار آزرمی بیشتر دقت می‎کرد... مددکار به وجی گفته بود که آزرمی هنوز از وضعیت وخیم و حساسش بطور کامل آگاه نیست؛ اما به زودی مطلعش خواهند کرد. یک بار که وجی از حمله‎ی وحشیانه‎ی دردی کشنده به هوش آمد، حرف‎های آزرمی را می‎شنود. او می‎گفت داوطلبانه به مقابله‎ی دشمن متجاوز شتافته است. بخاطر خدا و پیغمبر رفته است. برای شرکت در امر دفاع مشروع و مقدس! و آن‎گاه انفجار خمپاره‎ای در نزدیکی‎اش و هجوم ده‎ها ترکش بران و گداخته و مجروحیت و مصدومیت این‎چنینی. وجی می‎شنود که او با درک عمیقی از وضعیت خطرناکش، آن را با تمام تلخی‎هایش می‎پذیرد. و روا نمی‎بیند تا «اشرف» نامزدش باشد. بخشی از فنایش را برایش شرح می‎دهد و با اصراری درد‎آور می‎خواهد که فراموشش کند. این‎گونه است که وجی دگرگون می‎شود؛ حسی پاک و انسانی، عشقی باشکوه و مادرانه از عمق جانش می‎جوشد و سرازیر می‎شود.

بالاخره آن لحظات آخر سر می‎رسد، وجی در تلاشی رقت‎بار و حسرت‎بار در جنگ ناعادلانه و نابرابر با مرگ محتوم، حالش بشدت رو به وخامت می‎گذارد. حضور مختار و دختر زیباروی و سرشار از زندگی‎اش، «فرخ» را حس می کند. آن‎گاه با زحمت و تلاشی حیرت‎آور، که دل و جان هر بیننده‎ای را به آتش می‎کشاند، مختار را می‎خواند و از او می‎خواهد تا به همراه «فرخ» به عیادت «حسن آزرمی» بروند. و با آخرین نیرو و توانش می‎گوید: «پسر خوبی است. تنهایش نگذارید»!

نقد داستان

به عقیده‎ی من داستان «راز کوچک» از بهترین آثار ادبی و هنری با سوژه‎ی (مضمون) جنگ تحمیلی است. متأسفانه این اثر قوی و هنرمندانه، مورد «بی‎مهری» و «بی‎توجهی» آگاهانه و ناآگاهانه قرار گرفته است! شنیده‎ام، نخوانده‎ام، که این داستان جزو آثار برگزیده‎ی هیئت داوران در جشنواره‎های مختلف، با مضمون جنگ تحمیلی، در سال‎های متمادی نبوده است! بعید می‎دانم این «‎نادیده گرفتن‎ها» و «برنگزیدن‎ها»، قابل «توجیه» و «دفاع» باشد!

انتخاب اسامی شخصیت‎ها بسیار هوشمندانه و حتی آموزنده است. البته با این تأکید شاید محرز، انتخاب اسامی، آن هم به شکل و معنایی که مد نظر من می‎باشد، قطعا جملگی بر اساس منطق و از سر خودآگاه نمی‎باشد!

- «وجیهه» نام شخصیت اصلی داستان است. وجیهه به معنای صاحب قدر و وجاهت و عزت و حرمت بوده که این شخصیت بیشتر صفات مذکور را دارد. کم‎حرف، صبور، نجیب و باعزت و باحرمت. در طول داستان می‎بینیم که هر وقت از اتاق بیرون می‎رود، ولو در دل شب، که هیچ‎کس در راهرو نیست، چادرش را به خود می‎پیچد و بعد بیرون می‎رود. در اوج درد و بیچارگی، باز به دیگران توجه دارد؛ ولو در حد خبر کردن پرستار برای کمک به بیماری نیازمند؛ یا حتی در حد دلسوزی و تأثر و کشیدن رنج سنگین انسان‎های دردمند و مجروح و مصدوم، بر دوش‎های نحیفش. نویسنده به این بسنده نمی‎کند. با سخت‎گیری و دقت زیاد «وجیهه» را «وجی» می‎خواند. شکستن اسم در میان مردم و خانواده‎ها، نه به قصد توهین و تحقیر که با قصد و هدف احساس گرم نزدیکی و خودمانی شدن است. در اینجا هم چنین نیتی وجود دارد. اسم «وجی» ناخودآگاه باعث می‎شود تا نسبت به این شخصیت احساس خودمانی پیدا کنیم و به سرنوشتش علاقه‎مند شویم. نویسنده، داستانش را با همین اسم شروع کرده است: «وجی لحاف را تا روی...». درباره‎ی نام خانوادگی وجیهه هم همین انتخاب هنرمندانه و هوشمندانه را می‎بینیم. «واصل»، نام خانوادگی «وجیهه» (وجی) است؛ به معنای رسنده، کسی یا چیزی که به دیگری متصل شود. در داستان، وقتی که «وجی» پی به ماهیت آسمانی و درونی «حسن آزرمی» می‎برد و درباره‎ی او شناخت پیدا می‎کند، وقتی می‎فهمد که او نه این‎که جوانی عاشق‎پیشه و لاابالی و الکی خوش نیست، بلکه مردی است مردانه‎صفت و جوان‎مرد، و برای ادای دین و تکلیف داوطلبانه به جبهه‎ی نبرد شتافته تا در امر دفاع مشروع و مقدس شرکت نماید، و حاصل این انتخاب و برگزیدن، یک پای ناقص و دو چشم نابینا و وجود چندین ترکش خطرناک و کشنده در پیکرش می‎باشد، و مهم‎تر این‎که ناراضی و پشیمان نیست و می‎داند در بوته‎ی سخت و هولناک امتحان الهی است، و راضی است و خشنود و شاکر، پس نسبت به این جوان، عشقی مادرانه پیدا می‎کند و در آخرین لحظه‎های حیات وصیت می‎کند تا همسرش، دخترشان را به دیدار و ملاقات حسن آزرمی ببرد. «حسن» نامزدی‎اش را به هم زده است!

- در باره‎ی حسن آزرمی، نویسنده در طول داستان، تنها نام فامیلی این شخصیت را ذکر می‎کند: «آزرمی». ما همراه «وجی» شنونده‎ی حرف‎هایش هستیم، حرف‎هایی که از طریق تلفن به نامزدش می‎گوید. حرف‎هایی تمام‎نشدنی و عاشقانه؛ گاه کودکانه و در نهایت سادگی و پاکی، گاه رندانه و گستاخانه. نام «آزرمی»، از همان ابتدا که به چشم می‎خورد و شنیده می‎شود، علی‎رغم معنایش، ناخودآگاه مفهوم «بی‎شرمی» و «بی‎حیایی» را در ذهن تداعی می‎کند. این تداعی و آن صحبت‎های گستاخانه دست به دست هم می‎دهند تا حسی ناخوشایند و آزاردهنده از این شخصیت داشته باشیم. اسم کوچک «آزرمی»، «حسن» است. به معنای: خوب، نیکو، جمیل. که اگر اشتباه نکنم، تنها یک بار آمده است. وقتی این اسم در زمانی که هنوز از آزرمی بدمان می‎آید و حضورش، حرف‎هایش آزارمان می‎دهد، آورده می‎شود، پارادوکسی هنرمندانه بوجود می‎آید. طنزی بسیار تلخ، منتهی در عمق، نه در سطح. چرا که ما جوانی می‎بینیم با یک پای لنگ، چشم پانسمان شده (کور شده)، عصا به دست، آن هم در اوج جوانی و با سر و هیکلی پر از ترکش و جراحت. این توصیف ظاهری نمی‎تواند زیبا و نیکو منظر و جمیل باشد. انگار که فردی کریه‎المنظر را یوسف بنامیم! اما کم‎کم ما هم مثل «وجی» پی به واقعیت می‎بریم و با تلخی و درد و در عین حال با حسی آمیخته به شکوه و تحسین و ستایش، در می‎یابیم که او این همه را در راه خدا و پیامبرش داده (بقول خودش در صفحه‎ی ٢٧ داستان) قربانی کرده، آنهم داوطلبانه و آگاهانه و در آخر می‎بینیم، شاهدیم که چگونه عشقش را هم قربانی می‎کند. در این‎جاست که نام «حسن آزرمی» به معنای حقیقی‎اش تا چه اندازه شایسته و نیکو است.

- فرخ، دختر هفده ساله‎ی «وجی» است. به معنای خجسته، زیباروی و... فرخ در داستان حضور پررنگی ندارد. دو، سه بار به ملاقات مادر می‎رود و یکی، دو بار در ذهن و فکر وجی حضور پیدا می‎کند. از آن‎جا ما فرخ را از منظر وجی می‎بینیم. وجی در توصیف ظاهری دخترش، تنها چهره‎اش را وصف می‎کند: «چشم‎های جوان و خندانش در صورت مهتابی رنگ و قاب گرفته‎ی چادر می‎درخشید. چادر مشکی به او برازنده بود. سفیدی و گردی صورتش را بهتر نشان میداد...» (صفحه‎ی ٧ داستان). و وصفی دیگر به همین شکل (صفحه‎ی ٢٥ داستان) و این توصیف تعمدی از چهره، بسیار با نام فرخ هم‎خوانی و هماهنگی دارد.

- مختار، همسر «وجی» است. در ظاهر همسر خوبی به نظر می‎رسد: به بیمارستان می‎آید، به ملاقات «وجی». ناراحت است که چرا وجی به حرفش نرفت و زودتر دوا و درمان نکرد، تا بیماری‎اش بیخ پیدا نکند. وجی در پاسخ مددکار که از رفتار و برخورد شوهرش می‎پرسد، اظهار رضایت می‎کند. تنها ناراحت این است که رضا را نمی‎آورد. اما یکی، دو بار شاهد تناقض رفتاری مختار هستیم؛ البته نه آشکارا. تناقض هم خیلی پررنگ نیست. یک بار که به وجی اعتراض می‎کند، چرا زودتر برای معالجه اقدام نکردی... که وجی می‎گوید: باز شروع کردی؟!... یعنی حرف امروز و دیروز نیست و قبلا هم به کرات طرح و بحث شده! بار دیگر هم که در ادامه‎ی همین ملاقات است، می‎بینیم وقتی وجی می‎گوید می‎خواهم بیایم خانه، مختار هول می‎کند. بلافاصله می پرسد: چرا؟ (صفحه‎ی ١٣ داستان). البته این مورد و حتی مورد قبلی را می‎توان به دو گونه‎ی متفاوت تحلیل و برداشت کرد. هم مثبت، که مثلا از این جهت راضی نیست تا وجی بازگردد، که در خانه نمی‎توانند مثل بیمارستان به او رسیدگی کنند، و یا این‎که می‎داند دیگر وجی خیلی زنده نمی‎ماند و اگر به خانه بیاید، مشکلات چند برابر می‎شود. بخصوص رضا که تازه به دوری وجی عادت کرده است! من احساسم این است که مرد مصرانه می‎کوشد تا وجی در همان بیمارستان بماند. این‎گونه راحت‎تر است! به همین دلیل هم نامش مختار انتخاب شده؛ به معنای صاحب اختیار؛ کسی که می‎تواند برگزیند. کسی که می‎تواند انتخاب کند از میان چند گزینه. برخلاف «وجی» که اصلا قدرت و توانایی انتخاب ندارد و محکوم است. به نظر من، نویسنده با انتخاب این اسم، با زیرکی و رندی (رندی به مفهومی که از اشعار حافظ برگرفته شده؛ صفتی که به خود حافظ کبیر و خداوندگار غزل داده‎اند!) به نوعی ظریف و غیرمستقیم، مردسالاری و مظلومیت زن ایرانی را به نمایش گذارده است.

- تغییر اعتقادی و رفتاری شخصیت‎ها در جریان داستان کوتاه، بسیار بعید می‎باشد، و در صورت وقوع، باورناپذیر جلوه می‎کند؛ البته غیرممکن نیست. شاید نویسنده‎ی بسیار چیره‎دست و مجرب و توانا از عهده برآید. تغییر نظر و احساس بواسطه‎ی شناخت، امری است گر چه مشکل، اما ممکن. در داستان «راز کوچک» ما شاهدیم که چگونه «دیدگاه» و نظر و احساس «وجی» نسبت به آقای «آزرمی» تغییر می‎کند. این اتفاق مهم، این چرخش دید و قضاوت، بگونه‎ای هنرمندانه و ظریف و آرام‎آرام شکل می‎گیرد و مخاطب باور می‎کند. شاید در مقام حرف و تعریف، کار ساده‎ای باشد؛ اما در عمل بسیار دشوار است و نادرند نویسندگانی که چنین توانایی و هنری داشته باشند.

- از دیگر ویژگی‎های این اثر، همراهی و هم‎حسی مخاطب با «وجی» است. ما نیز در ابتدا مثل «وجی» از آقای «آزرمی» خوشمان نمی‎آید. رفته‎رفته که پیش می‎رویم و اطلاعات تازه‎تری پیدا می‎کنیم، مثل وجی، دیگر از این جوان بدمان نمی‎آید. باز هم که جلوتر می‎رویم، شناخت‎مان کامل‎تر می‎شود. از آزرمی نه این‎که منزجر نیستیم، بشدت علاقه‎مندش می‎شویم، و این‎جاست که به سرنوشتش حساس می‎شویم. مثل وجی. در آخرین مکالمه‎ی تلفنی آزرمی با نامزدش، وقتی گوشه‎هایی از واقعیت را می‎گوید و با اصرار و جدیت می‎خواهد تا برای همیشه قطع رابطه کنند، آن‎گاه که مکالمه را قطع می‎کند و یک‎دفعه بغضش می‎ترکد، ما نیز سخت متأثر می‎شویم و دلمان برای این جوان رشید، که تعدادی از اعضای بدن و عشقش را قربانی داده، آن هم در راه رضای خدا و در حین حضور در میدان رزم، می‎سوزد. نه، کباب می‎شود! نه، آب می‎شود! مثل وجی. اما در آخر وجی کاری می‎کند، ابراهیم‎وار. آن‎جا که ابراهیم، اسماعیلش را به قربانگاه می‎برد و وجی نیز در ابعادی بسیار کوچک‎تر، در محدوده‎ی انسانی زمینی و خاکی، فرخ، دخترش را همراه همسرش به عیادت «آزرمی» می‎فرستد. و تأکید می‎کند تنهایش نگذارید! به همسرش نمی‎گوید تنهایش نگذار؛ می‎گوید تنهایش نگذارید. جمع می‎بندد. این اثر از جمله آثار بسیار قوی و ماندگاری است که با مضمون جنگ تحمیلی نوشته شده. آن هم در سال ١٣٦٢؛ اردیبهشت سال ١٣٦٢. در آن زمانی که کمتر شاهد آثار هنری با سوژه‎ی جنگ تحمیلی بودیم.

یکی، دو مورد از نقاط ضعف اثر را اشاره می کنم و می‎گذرم.

١- در طول اثر گاه ما شاهد کلمات رکیک و فحش‎های مستهجنی هستیم، از سوی «ناهید دزفولی»! اگر متهم به ادب اتوکشیده و پر زرق و برق بورژوازی نشوم عرض می‎کنم این نوع کلمات و استفاده از آنها جسارت مثلا نویسنده نیست. که اگر این‎گونه باشد آن وقت فلانی‎ها و بهمانی‎ها، جسورترین آدم‎های روی زمین هستند. قطعا ادعا خواهد شد آوردن این نوع لغات، بخاطر نمایش شخصیت و فرهنگ گوینده‎اش است. می‎گویم اولا نیازی نیست تا با این بی‎پروایی این کلمات آورده شوند؛ در ثانی، ما در فرهنگ‎مان معادل و مترادف زیاد داریم که هم مؤید فرهنگ گوینده‎اش است و هم ظاهر قابل تحملی دارد. در یک جمله عرض می‎کنم، به عقیده‎ی من یک اثر خوب هنری، در این‎جا یک داستان خوب هنری، داستانی است که همه‎ی اعضای خانواده بتوانند برای هم‎دیگر بخوانند، بی‎آن‎که سانسور کنند و از شرم سرخ و سفید شوند.

٢- نویسنده‎ی محترم به کرات بجای استفاده از مجروح و مصدوم، بیمار آورده‎اند. درست است که مجروحین جنگ و اصولا هر انسان دردمند و آسیب‎دیده را می‎توان بیمار نامید. اما مجروح جنگی و بعدها جانباز (بعدها، منظورم بعد از سال ٦٢ است؛ با این فرض که آن زمان، هنوز این اصطلاحات مثل جانباز، آزاده، شیمیایی، محاسبه‎ی درصد جانبازی و... مصطلح نشده بود!) بار و مفهومی دارند، که به هیچ وجه بیمار و مریض ندارد.

٣- در صفحه‎ی ٢١، خانم مددکار می‎گوید: «با بدنی پر از تکه های خمپاره...». منظور از تکه‎های خمپاره، همان ترکش‎ها است. با این اوصاف، احساس می‎کنم خانم فرخنده آقایی در این زمینه تلاش و دقت نداشته‎اند.

منتقد: فرخنده آقایی

منبع: farkhondehaghaei.com