موضوع مورد بحث کتاب از موضوعات مورد توجهی است که از طرفی همیشه مورد بحث و چالش بوده و از طرفی به دلایل مختلف قابل تبیین و تحقیق کامل نبوده است. همچنین موضوع شادی در بسیاری موارد موجب برانگیختن اعتقادات اشتباه در جامعه نسبت به این مقوله نیز شده است. با نگاهی کلی به اثر خانم قاهری متوجه این موضوع می شویم که حداقل در ابتدا ایشان مانند سایر آثار مشابه با این نوع مباحث روبرو نشده است؛ و اثر بیشتر حالت تحقیقی و پژوهشی دارد. که این نکته را می توان از فهرست دقیق و تفصیلی آن و همچنین تعدد منابع مورد استفاده محقق ( بهتر است از خانم قاهری با واژه محقق و یا دست کم مولف در مورد این اثر یاد شود. ) در بررسی این موضوع متوجه شد. البته اینکه میزان موفقیت ایشان در این پژوهش چقدر بوده است بسیار جای بررسی دارد و کم کم در طول بررسی در این مورد نکاتی را ذکر خواهیم کرد.
اما این اثر از نظر ظاهری مانند هر پژوهش پایان نامه ای دیگری در ابتدا به بیان کلیات موضوع مورد نظر خود پرداخته است. فصل اول اثر با نام کلیات پژوهش شامل مقدمه، بیان مسئله، سوال های تحقیق، فرضیه های تحقیق، اهداف تحقیق، پیشینه تحقیق و روش تحقیق می شود. در واقع مولف کتاب با ذکر این دسته بندی برای فصل اول کتاب خود بر تحقیقی بودن اثر تاکید دارد.در مقدمه و بیان مسئله مولف به انگیزه های تولید چنین اثری پرداخته است. توجه به این که شادی از نظر قرآن و روایات چگونه است و تائید ان به چه صورت است و همچنین نگرانی مخلوط شدن اعتقادات اشتباه و خرافی در این مورد که بعضا باعث برداشت اشتباه از دین می شود؛ تا جایی که بعضی شادی را در اسلام به کلی نهی می کنند و بعضی نیز، برعکس چنین رفتاری را نشان می دهند؛ مسئله ای است که مولف را به تحقیق در این مورد وا داشته است. اما مهمترین قسمت هر تحقیق سوال ها و فرضیه های تحقیق است. در این بخش تقریبا مانند سایر نمونه های مشابه مولف سوال هایی مطرح کرده و تعدادی از آن را با درآوردن از حالت سوالی به عنوان فرض اولیه تحقیق پذیرفته است. از نظر آموزه های روش تحقیق، سوال تحقیق یعنی پرسشی که قرار است محقق در طول جستجوی خویش به پاسخ آن دست یابد و فرض تحقیق در واقع بیانی است که در انتهای تحقیق درستی یا نادرستی آن اثبات می شود. اما در مورد این اثر هرچند با سوال های مناسبی روبرو هستیم اما با فرض های مناسبی روبرو نشده ایم. به نظر می رسد علت این موضوع این است که مولف تعریف درستی از فرضیه های تحقیق نداشته و آن را با پیش فرض های تحقیق اشتباه گرفته است. البته به علل این موضوع هم خواهیم پرداخت؛ اما باید گفت اگر نام بخش فرضیه های تحقیق پیش فرض های تحقیق گذاشته می شد شایسته تر بود. در تعریف، پیش فرض های تحقیق اصول، قوانین و پارادایم هایی است که پذیرفته شده اند و محقق با توجه به آن ها کار پژوهشی خویش را جلو می برد. مثال خیلی ساده آن در پژوهش های فنی قواعد فیزیکی است. مثلا قانون سوم نیوتن. که همه آن را پذیرفته و با توجه به آن به ادامه تحقیق خود می پردازند. نه کسی قرار است آن را نفی کند و نه کسی قرار است آن را اثبات دوباره کند. چون قبلا ثابت شده است و در تحقیق ما تنها به عنوان یک پیش فرض که حتی نیازی به نوشتن ندارد مورد استفاده قرار می گیرد. اما در تعریف فرضیه های تحقیق ساده ترین تعریف این است که بگوییم: فرضیه حدس و پیشبینی هوشمندانه محقق است. در واقع ما در طول پژوهش به دنبال اثبات و یا رد فرضیه خود هستیم. در حالی که در این تحقیق فرض های تحقیق به صورت پیش فرض و اثبات شده در نظر گرفته شده اند و از آن ابتدا مشخص است که قرار نیست تلاشی در این زمینه صورت بگیرد. اما علت مهم تری نیز بر این قضیه اثر گذار است. در یک تقسیم بندی کلی پژوهش یا در علوم دقیق، مثل علوم فنی و مهندسی صورت می گیرد و یا در علوم نادقیق مثل علوم انسانی صورت می گیرد. حوزه این تحقیق در حالت کلی در علوم انسانی قرار دارد و در بسیاری موارد دارای معیار های مشترک در روش تحقیق است. اما اگر کمی دقیق تر باشیم باید گفت که این تحقیق در حوزه خصوصی تری از علوم انسانی، یعنی علوم اسلامی نیز قرار دارد؛ که این موضوع روش ها، معیار ها و مناسبات جدیدی را به تحقیق ما اضافه خواهد کرد. به طور خلاصه برعکس روش تحقیق در علوم انسانی که به دلیل نادقیق و قطعی نبودن نتایج کمتر با اصول و قوانین علمی طرف هستیم و پارادایم خاصی وجود ندارد؛ در علوم اسلامی به دلیل اینکه منشا و منابع مورد تحقیق ما دینی آسمانی است و بر پایه کتابی که معجزه اش می دانیم و روایاتی از معصومین پایه گذاشته شده است، دارای اصول پذیرفته شده بسیاری است. این موارد را در علوم اسلامی مکتب می نامیم. در پژوهش اسلامی همیشه تاکید بر این بوده که به پژوهش از درون صروت بگیرد و بر عکس آنچه که ما در علوم انسانی در نهایت می توانیم بگوییم این فرض فقط رد نشد و چیزی را نمی توان اثبات قطعی کرد؛ در علوم اسلامی ما قطعیت های زیادی داریم که در پژوهش خود سعی داریم پیوند عقلانی آن ها را به نمایش بگذاریم و در واقع فرضیه ای وجود ندارد و هرچه هست پیش فرض است و از قبل مورد قبول.
در قسمت بعدی این فصل مولف به بیان اهداف تحیق پرداخته و همچینین پیشینه ای از تحقیق در این مورد ارائه داده که نشان دهنده این است که در این مورد قبلا کمتر کار علمی خاصی صورت کرفته است. در نهایت نیز محقق به بیان روش تحقیق خود پرداخته و همانطور که انتظار می رفته است از روشی کتابخانه ای و مبتنی بر مطالعه، تحقیق، گردآوری مطالب و تجزیه و تحلیل آن ها برای انجام پژوهش خود نام برده است. که در ادامه به مرور در زمینه روش تحقیق نیز نکاتی را ذکر می کنیم.
اما پنج فصل بعدی کتاب در واقع با توجه به همان سوالات و اهداف تقسیم بندی شده است و یک به یک به ذکر موضوعاتی در این مورد پرداخته است. فصل دوم با عنوان مفهوم شناسی فرح و شادمانی و کاربرد آن در قرآن و روایات، بیشتر سعی کرده به بررسی واژه شادی و فرح بپردازد و با ذکر مترادف ها و متضاد های آن تعریف دقیق تری از این واژه به مخاطب ارائه دهد. بررسی معنی شادی و فرح در لغت نامه ها، از زبان علما و روان شناسان و متفکران، ذکر انواع شادی، بررسی کاربرد واژه فرح و شادی در آیات قرآن و روایات، اشاره به برخی معیار های ارزشی در روایات، معرفی آیاتی که جلوه های مثبت و ستوده فرح و شادی را مطرح می کنند و در نهایت ذکر تفاوت های شادی های دنیوی و اخروی، همه تلاشی بوده است که مخاطب به تعریفی کامل از این واژه برسد. هرچند که شادی در ظاهر بسیار ساده به نظر می رسد و به راحتی می توان تشخیص داد که یک فرد شاد است یا غمگین، اما در تعریف با نکات بسیار متفاوتی روبرو می شویم و تعاریف مختلفی از واژه شادی ارئه شده است که جمع بستن آن ها در یک تعریف کلی نه تنها مشکل به نظر می رسد؛ بلکه به لحاظ علمی نیز آنچنان پاسخگو نیست. با این اوصاف فصل دو به نظر به خوبی توانسته از پس تعریف این واژه برآید و با ذکر تعاریف این واژه و مثال های مختلف از منابع گوناگون و بدون دخالت دادن نظر شخصی دید درستی را به مخاطب خود ارائه دهد و از همه مهمتر توانسته یک دید کلی ابتدایی به دست دهد که منظور از شادی در قرآن چیست.. که فصول دیگر حول این موضوع به بحث و ارائه اطلاعات پرداخته اند.
فصل سوم با عنوان: انواع، معیار ها و عوامل موثر فرح و شادمانی از نظر منظر قرآن و روایات شروع شده است. این فصل که حجیم ترین فصل کتاب را نیز تشکیل می دهد را شاید بتوان به عنوان مهمترین فصل آن نیز دانست. در فصل سوم مولف با ذکر انواع فرح و شادمانی، معیار ها و عوامل معنوی فرح و شادمانی ممدوح مانند فضائل اخلاقی و صفات عالیه انسانی، اعمال صالح، کار و فعالیت سالم، عوامل مادی و انگیزه های خنده، و همچنین ذکر مثال های متعدد و واقعی برای هرکدام به بررسی معیار ها و شناخت آن ها بپردازد. در این جا نیز نکته حائز اهمیت این است که محقق تنها به گردآوری اطلاعات پرداخته و بدون ارائه نظر شخصی، در هر جا با اشاره به منبع مورد استفاده خود به ذکر موارد و مثال ها پرداخته و سعی کرده به غنای ادبیات تحقیق بیفزاید.
در فصل چهارم به بررسی معیار ها و عوامل شادمانی مذموم از منظر قرآن و روایات پرداخته شده است. در واقع آنچه در دو فصل قبلی گفته شد شناخت شادی و فرح و همچنین مثال هایی از نوع درست آن از منظر قرآن و روایات بود. یعنی آنچه در فصل سوم، بررسی انواع ممدوح شادمانی و فرح از این منظر نامیده شده بود. اما در فصل چهارم مولف با گردآوری مواردی، نافرمانی در برابر دستورات الهی، رذائل اخلاقی و رفتارهای نا پسند و... و همچنین آوردن مثال هایی در هر مورد به توصیف این نوع از شادی ها پرداخته است. نکته جالب در مورد این فصل اعتقاد به این است که همین شادی ها به علت مذموم بودن در نهایت به غم و اندوه تبدیل می شوند و علاوه بر مذموم بودن از نظر قرآن و روایت، که آن را شایسته یک فرد مومن نمی داند؛ در نهایت نیز شادی و فرحی موقتی است و آن حالت پایدار شادی و فرح را در فرد ایجاد نمی کند. فصل چهارم را نیز همچون دو فصل قبلی از نظر آموزه های روش تحقیق باید جزو ادبیات و اطلاعات تحقیق در نظر گرفت. که نویسنده تنها با گردآوری مناسب آن و بدون دخالت منبعی غیر از قرآن و روایت به شرح موضوع پرداخته است.
فصل پنجم به بیان موانع شادی و فرح از منظر قرآن و روایات پرداخته است. در این فصل مولف با تقسیم این موانع به دو نوع شناختی و رفتاری و ذکر موارد و مثال هایی سعی کرده در صفحاتی مختصر شناختی نسبی را در مخاطب در این باره ایجاد کند.
در فصل ششم به عنوان فصل انتهایی کتاب جلوه ها و برخی مصادیق شادمانان در قران و روایات بازگو شده است. با نظر به اینکه مومنانی که با شادمانی ممدوح آمیخته اند دارای میژگی های رفتاری و ظاهری خاصی هستند؛ مولف به گردآوری این ویزگی ها از لابلای آیات قرآن و روایات پرداخته است. از این دست شکوفایی و خلاقیت، دوراندیشی، رعایت حقوق دیگران، سلامت جسم و روح و... را مثال زده و در هر مورد توضیحی مختصر ارائه کرده است. در قسمت بعدی جلوه ها و آثار فرح و شادی مذموم را فهرست کرده است. مواردی مثل غافل شدن از یاد خدا، ذلت و خواری، گمراهی و ظلالت و... از موارد این بخش است که توضیحات کوتاهی نیز به آن افزوده شده است. و در نهایت در انتهای این فصل مولف با آوردن مثال ها و داستان هایی واقعی از مصادیق فرح و شادی ممدوح و مذموم یاد کرده است. داستان شادی ساره، شادی حضرت سلیمان (ع)، شادی پیامبر اکرم (ص)، شادی امام حسین (ع) و یارانش در کربلا به عنوان مصادیق شادی ممدوح و از طرفی شادی فرعون و قارون به عنوان شادی مذموم به عنوان پایان بخش آخرین فصل این اثر آورده شده است.
انتهای اثر نیز در صفحه ای به عنوان نتیجه گیری مولف به ذکر نتایج تحقیق خود پرداخته است. که بصورت قابل پیش بینی نتایج همان فرضیه های تحقیق است که در ابتدای اثر ذکر و بحث شد.
در نهایت هرچند اثر پیش رو با در نظر گرفتن منابع متعدد تهیه شده و مشخصا برای گرداوری اطلاعات مرتبط زحمت زیادی کشیده شده و وقت کافی گذارده شده است؛ اما همه مراحل یک تحقیق علمی در آن رعایت نشده است و خلا هایی در بعضی قسمت های آن مشاهده می شود. البته باید یادآور شد که در همین قسمت های انجام شده، با کار قابل تامل و مورد قبولی طرف هستیم که مطمئنا مورد استفاده فراوان دارد. اما این خلاها به این دلیل ذکر می شود که قابلیت کامل شدن دارند و می توانند محقق را به نتایج بهتری رهنمون کنند. طبق آموزه های روش تحقیق علمی یک تحقیق کامل به صورت کلی دارای شش مرحله است. در ابتدا محقق باید به بیان مسئله بپردازد. وجود مسئله در این اثر واضح و روشن است و به درستی بیان شده است. مرحله بعد بیان فرضیه یا سوال تحقیق است که محقق با توجه به مسئله با سوالی که با آن  روبرو می شود و یا فرضیه دارد که در جهت اثبات یا رد آن شروع به تحقیق می کند ( در این مورد به اندازه کافی بحث شد. ). مرحله بعد تهیه ابزار سنجش است. در اینجا متاسفانه خلاهایی در این اثر مشاهده می شود که غیرقابل انکار است. هرچند که ماهیت تحقیق که در حوزه علوم اسلامی قرار می گیرد تا حدودی این عیب را پوشش دهد؛ اما باز هم محقق می توانست در این زمینه بیشتر کار کند و یا دست کم توضیحات و توجیهات خود را با مخاطب در میان بگذارد. مرحله بعدی گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات است. هرچقدر محقق در گردآوری اطلاعات در این اثر موفق بوده و توانسته با مراجعه به منابع متعدد به گردآوری خوب و کاملی بپردازد و دسته بندی مناسبی از آن ارائه کند، ( تمام فصول به ارائه همین اطلاعات گردآوری شده و البته خوب دسته بندی شده می پردازد. ) در زمینه تجزیه و تحلیل نهایی اطلاعات ناموفق بوده است. البته این به معنای نتیجه گیری اشتباه در نهایت تحقیق نیست. چرا که مشخصا و به دلیل ماهیت تحقیق در علوم اسلامی که همان بررسی موارد از درون دین است، نتایج قابلیت پیشبینی بالایی دارند و تنها نویسنده در جهت اثبات آن ها شواهدی ارائه می کند. شاید یکی از علت های ضعف اثر در بخش تجزیه و تحلیل هم این باشد که محقق نتیجه را آنقدر بدیهی دیده که تجزیه و تحلیل اطلاعات را کاری بیهوده دانسته است. که البته این فرض درستی نیست و تنها یکی از علل تجزیه و تحلیل کشف نتایج است و علل دیگری نیز مثل نمایش راه کشف نیز مورد نظر است. و در نهایت تهیه گزارش نهایی تحقیق و نتیجه گیری که قائدتا درست و قابل اعتماد است.
در نهایت باید گفت کتاب فرح و شادمانی ممدوح و مذموم از منظر قرآن و روایات، اثری است که باتوجه به حجم کمش و استفاده از منابع مختلف توانسته به موفقیت خوبی دست یابد و در گرداوری اطلاعات و دسته بندی آن ها موفق عمل کند. این اثر می تواند راه گشای کار های بعدی در این زمینه و حتی کار بیشتر روی خود آن باشد. نقدهایی نیز که بر اثر وارد است تنها از منظر نقد قابل بررسی و تحلیل است و اگر این اثر نتوانسته آنچنان که باید و شاید به همه جوانب یک تحقیق علمی بپردازد، جای خرده گرفتن بر مولف آن نیست؛ چرا که کس دیگری هم آنچنان از پس این نوع کارها برنیامده است و در این زمینه هنوز جای کار فراوانی وجود دارد.

 منبع: www.ido.ir