سیاه چمن اثر نویسنده صاحب سبک، امیرحسین فردی، تصویرگر مبارزات سیاسی مردم در زمان سقوط پهلوی می باشد. کتاب شامل چندین بخش است که به خواننده کمک می کند تا همراه داستان شده و آن ها را به سمت و سوی راوی داستان سوق می دهد. از همان آغاز داستان شرح کاملی از خفقان آن دوران و شرایط حاکم بر فضای سیاسی و اجتماعی در ایران به مخاطب داده می شود و او را از همراهی مطلوب بی دریغ نمی گذارد. امیر حسین فردی با قرار دادن خواننده در بطن مشکلات و مصائبی که در آن دوران گریبان گیر مردم بود شروع می کند و سعی بر آن دارد تا اتفاقات حاضر در داستان را به وقایع بزرگ آن زمان و وقوع انقلاب در ایران بسط دهد. در واقع جامعه ای که سیاه چمن توصیف می کند نمونه ای از خروار بوده و تلاش مردم ایران را در به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی در ابعاد کوچکتر شرح می دهد. او از نا آگاهی در شخصیت ها آغاز کرده و در انتها به کمال و رشد جامعه رسیده کمالی که باعث به وجود آمد حس عدالت ورزی و عدالت خواهی در میان جوامع می شود. به بیان دیگر  بروز این رشد در هاله ای از آگاهی ها در این داستان بیان می شود. محتوی داستان در بر گیرنده مجموعه ای از اتفاقات و پیام هایی است که در اکثر آثار نگارش شده در زمان انقلاب وجود دارد، داستان ساده اما حاوی محتوی غنی از فضایل اخلاقی است.

از نگاه فنی داستان دچار تزلزل و یکنواختی نمی باشد. کتاب حاوی 139 صفحه سر شار از اتفاقاتی است که ذهن خواننده را درگیر کرده و حتی گذر از وقایع کوچک داستان هم به دلیل این کشش عمقی که در مخاطب ایجاد می کند، برای او مشکل است. وجود این کشش مانع از ایجاد کسالت و خستگی شده و همراهی مخاطبان را هر لحظه با خود بیشتر و بیشتر می سازد. یکی از عوامل اصلی موفقیت این گونه داستان ها داشتن رنگ و بوی قومی و ملی و همچنین  شکل گیری داستان در محیطی عامرانه و مردمی می باشد که  علت وجود مخاطبانی از هر طیف است.

روایت داستان با تعبیری از طبیعت همراه می شود و نویسنده با به کار بردن استعاره ها و آرایه های ادبی در نگارش خود به محتوی داستان رنگ می دهد. به طور مثال نویسنده تلاش کرده با استفاده از موقعیت خورشید در آسمان به 2 هدفش دست پیدا کند. اول آنکه بدون ذکر کلماتی از قبیل شب هنگام، سحرگاه، ظهر و... مخاطب را در موقعیت اتفاقات و زمان وقوع آن ها قرار دهد و دوم آنکه با این تعابیر توانسته است موقعیت زندگی مردم آن دوران و سادگی در معیشت و روزمرگی آنها را بیان نماید. از ایرادات وارده به  داستان پردازی به این مورد اشاره می شود که گرچه هر یک از شخصیت ها به درستی پردازش شده اند اما وجود اسامی مشابه و نزدیک به هم مثل یار محمد و خیر محمد مخاطب را دچار سر در گمی می کند و در شناخت شخصیت ها و تعامل بین خواننده و شخصیت اختلال به وجود می آورد. تا جایی که گاهی خواننده گمراه شده و این شخصیت ها را با هم اشتباه می پندارد.

یار محمد جوان روستایی ساده ایست که شخصیت اصلی و مرکزیت داستان را می سازد. مبارزات او که ناشی از نیروهای درونی اش است در سایه ای از حس عدالت خواهی بروز پیدا کرده و محوریت اصلی  داستان که همان ظلم ستیزی است را متذکر می شود. همانطور که قبلا هم ذکر شد موضوع کتاب مبارزات مردم ایران در آستانه انقلاب اسلامی است که این مبارزات در خلال داستان و در بین عوامل تشکیل دهنده و شخصیت های اصلی و مکمل آن نمایان می شود و آرام آرام روایت را به سمت این مبارزات برده و مخاطب را وادار به شکل دهی قصه و تصور باور های نویسنده می کند.از ویژگی های بارز این گونه داستان پردازی تعامل بین نویسنده و خواننده و همچنین دخیل ساختن ذهنیات مخاطب در شکل دهی به آن است. به دلیل وجود حساسیت در  خلق این گونه داستان ها نویسنده در طول قصه سعی بر این داشته تا با فضا سازی مناسب این حساسیت را تبدیل به فرصتی برای خواننده کند تا درک بهتر و واضحی از اتفاقات و ماجرا های داستان داشته باشد.

در ارتباط با شکل و فرم شخصیت های خلق شده در اثر باید به چند نکته اشاره کرد. اول آنکه شخصیت ها با وجود یکدیگر به داستان جان می دهند در واقع فقدان وجود حتی یک شخصیت از داستان می تواند به موضع اصلی نویسنده لطمه وارد نماید. به عبارت دیگر بدون نقش های مکمل مثل سیف الله خان و پسرش داستان رنگ و بوی مبارزاتی خود را از دست می داد. نکته دومی که باید متذکر  شد شدت و ضعف نقش ها و همچنین اثر هر یک در شکل دهی به داستان است. تاثیر هر یک از شخصیت های داستان بر شکل و به وجود آمدن آن را می توان ار حجم دیالوگ های نوشته شده برای نقش ها مشخص کرد. در مجموع به این نکته اشاره می شود که به طور کل در خلال داستان نویسنده بیشتر از آنکه با دیالوگ ها نقش ها را برجسته نماید سعی بر آن داشته است که با توصیف صحنه ها، مکان ها و اتفاقات به تاثیری که باید دست پیدا کند. در ادامه به بررسی چند نقش اصلی در کتاب پرداخته می شود.

قبل از هر چیز باید متذکر شد که هر کدام از نقش ها نشان دهنده یک خصوصیت در انسان ها می باشد به عنوان مثال یار محمد را باید نمادی از ایستادگی و مقاومت دانست همینطور نقش مقابلش یعنی همان سیف الله خان مظهری از ظلم و ستم است.کش مکش و جنگی که در بین آنها نیز به وقوع می پیوندد به خوبی نمایانگر تضاد بین خیر و شر در ابعاد وجودی این نقش ها است. در کتاب حاضر یک نکته دقیق نیز نهفته است همان گونه که در سطر های پیشین نیز اشاره شد وجود نقش های مکمل هم باعث قوت داستان و هم علت استحکام شخصیت های اصلی قصه می باشد. نقش های مانند عزیز، خیر محمد، میرداد و... در این بین باید به نقش کلیدی جمعه در داستان اشاره کرد. شخصیتی که در انتهای داستان به وجود آمده و در واقع پایان بخش و به نوعی ناجی یار محمد می باشد. چنین شخصیت هایی که بدین گونه پدیدار می شوند نقطه قوتی بر توانایی نویسنده در خلق نقش ها است. در ارتباط با نقش جمعه به این نکته بسنده می شود، شخصیتی کوتاه اما در کل موثر. در واقع زمانی که داستان به اوج گره ی خود می رسد شخصی نجات بخش به آرامی پا درون داستان گذاشته و نقطه اتمام تمام مشکلات و گرفتاری ها می شود.

یار محمد نیز که دارای شخصیتی آرام و در عین حال عدالت خواه می باشد در خلال داستان پی به وجود نابرابری هایی در جامعه آن روزگار شده و همانطور که قبلا نیز ذکر شد با کسب آگاهی ها و همچنین احساس بی عدالتی که در اعماق وجود هر انسانی از شرایط اجتماعی و سیاسی موجود در داستان پدیدار می شود، دست به مبارزه سیاسی زده و سعی در به وجود آوردن آزادی و برابری برای جامعه و مخصوصا خانواده خود دارد. در این راه سیکل و گردش آگاهی از این بی عدالتی به درون جامعه ی آن زمان به خوبی به تصویر کشیده شده است. به بیان بهتر انتقال پیام آزادی خواهی از درون شهر های بزرگ به روستا ها و از جوامع بزرگ به جوامع کوچکتر.

 به طور کل امیر حسن فردی در خلق این اثر به اهداف اصلی که همان انتقال پیام از فرستنده به گیرنده می باشد دست یافته است همچنین در به وجود آوردن شخصیت ها موفقیت نسبی کسب کرده است اما همچنان که اشاره شد نباید از ایرادات وارده به کتاب به سادگی گذر کرد اما به عقیده نگارنده،کتاب از موفقیت خوبی بهره برده است و توانسته آنگونه که شایسته است به ارتباط تنگا تنگی با مخاطب دست پیدا کند. وجود این شاخصه در کتاب ها امروزه با نام موفقیت خوانده می شود.

در انتها و در جمع بندی کلی که از نقد داستان به عمل می آید خاطر نشان می سازم که اثر پیش رو از بعد فنی کمتر دچار افت و خیز  می باشد و روایت خطی آن نیز مخاطب را به سمت و سوی اهداف اصلی داستان سوق داده و این خود یکی از عوامل اصلی پایداری اثر و مهر تاییدی است بر انتشار نوبت پنجم از آن و استقبالی که در بین مخاطبانش کسب کرده است.

منبع:

www.ido.ir

لینک های خرید در: