اشک و ماتم در سوگ سبط خاتم، اثری است فاخر و قابل تامل که با ترجمه عباس جلالی از کتاب لواعج الاشجان فی مقتل الحسین (ع) اثر علامه فقید سید محسن امین عاملی، توسط انتشارات امیرکبیر به انتشار رسیده است. در این بررسی با بضاعت محدود خود، نگاهی خواهیم داشت به اثر فوق و ویژگی های آن از منظرهای مختلف؛ تا فتح بابی باشد برای آشنایی هرچه بیشتر مخاطبان با این آثار برجسته و بهره بردن هرچه بیشتر از آن در زمینه های مختلف.
پیش از هر چیز ذکر مقدمه ای بر بررسی این نوع آثار لازم می نماید. اثر مورد نظر این بررسی از نظر موضوعی دارای نمونه های فراوانی است که در موقعیت یکسانی قرار دارند و با توجه به یک موضوع خاص (حادثه عظیم کربلا) به رشته تحریر درآمده اند. اما این شاید تنها نقطه مشترک این آثار باشد و آنچه بعد از آن بیش از هر چیز به چشم می خورد شیوه بیان موضوع مورد اشاره و هدف از بیان آن و همچنین قابل اعتماد بودن روایات آن است. گاهی نویسنده این نوع اثر تنها به دنبال بیان جزئیاتی از حادثه است و با رویکرد خاصی به موضوع تنها به بیان گوشه هایی از واقعه می پردازد. به عنوان مثال اثر را محدود به ظهر حادثه می نماید یا تنها به بررسی یکی از شخصیت ها در دل حادثه همت می گمارد. در مقابل فراوانانند آثاری که سعی در بیان تفصیلی واقعه کربلا داشته اند. همچنین ممکن است در آثاری شاعرانگی اثر و استفاده از بیان احساسی لطماتی به حقیقت یابی مخاطب بزند و یا حتی اثر را از حقیقت دور نماید(هرچند که همیشه اینگونه نیست و این یک اصلی کلی نمی تواند باشد.). همچنین باید در نظر گرفت که هدف از انتشار چنین اثری چیست و چه طیف از مخاطبی را برای خود در نظر گرفته است. این شیوه نیز گاها موجب تغییر در نوع بیان و همچنین تغییر فراوان در تمرکز مولف بر نقاط حساس واقعه می شود. مطمئنا تفاوت فراوانی در تالیفی که مخاطب خود را مداحان اهل بیت و شعرا یافته است؛ با تالیفی که مخاطب خود را محققین و پژوهشگران این عرصه می داند، وجود دارد. اما آنچه فرا تر از این موضوع وجود دارد و باید به آن اهتمام خاص و نظر ویژه داشت نگاهی واقع بینانه، خالی از کم گویی و زیاده گویی و بیان مطالب از منابع مطمئن و آزموده است. هرچند موضوع تحریف در تالیف آثار مکتوب بسیار کمتر از آثار غیر مکتوب در این زمینه مشاهده می شود، اما بسیار تاثیر گذار تر و عمیق تر در این زمینه عمل می کند و چنین تحریف هایی را به سختی می توان اصلاح و حقیقت یابی کرد. چنین است که نوشتن از واقعه کربلا حساسیتی بسیار را طلب می کند و در تالیف آن باید مولفی آگاه و متعهد بود تا بتوان آنچنان که شایسته نام حسین (ع) و واقعه عظیم کربلا است، به نگارش پرداخت.
اما به اعتقاد نگارنده اثر علامه فقید سید محسن امین عاملی قدمی فراتر از نکات ذکر شده در بالا را در برداشته است و حقیقتا توانسته به شایستگی هرچه تمام تر به حقیقت کربلا بپردازد. اشک و ماتم در سوگ سبط خاتم، اثری است که فراتر از بازگویی واقعه کربلا به حقیقت حادثه پرداخته و توانسته در مقامی بالاتر از تقسیم بندی های رایج که در بالا نیز به آن اشاره شد؛ به این مسئله به عنوان یک واقعیت و یک مجموعه بنگرد که برداشتن هر قسمتی از آن موجب کم شدن بخشی از حقیقت می شود و هدف نه مخاطب خاص که بیان دقیق حادثه بدون قضاوت اولیه بوده است. علامه فقید سید محسن امین عاملی، فراتر از نگاه به مخاطبی با ویژگی های خاص، تنها سعی در ارائه آیینه ای تمام نما از موضوع مورد بحث داشته است و در این زمینه به نسبت سایر آثار موجود می توان گفت بسیار موفق عمل کرده اند.
همچنین در بیان موضوعات نیز رعایت حد اعتدال در ذکر جزئیات یکی از ویژگی های بارز این اثر است که آن را در دامنه وسیعی از مخاطب پذیری قرار داده و همانطور که در پیشگفتار اثر نیز به این موضوع اشاره شده هدف نویسنده خودداری از ارائه تفاصیل طولانی و خسته کننده بوده است. البته نکته مهم در این زمینه همین است که این خودداری از تفصیل و یا در مقابل ان ورود به جزئیات در چه خط مرزی قرار می گیرد و در کجای واقعه این خط را باید کشید تا بتوان آن را مناسب ارزیابی کرد. در این زمینه می توان عوامل مختلفی را دخیل دانست. به اعتقاد نگارنده اما آنچه بیش از هر عاملی تایید کننده میزان درستی این موضوع در اثر مورد بررسی است؛ احساسی است که به مخاطبان پس از خواندن آن دست می دهد. در کمتر جایی احساس زیاده گویی یا کم گویی و خلاء مشاهده می شود و همین ویژگی تا حدود زیادی نشان از اعتدال مولف در بیان حادثه است.
در ادامه به بررسی قسمت های مختلف اثر می پردازیم و سعی در ذکر ویژگی های آن داریم...
در آغازه اثر یادداشت مترجم آمده است که به نسبت متنی طولانی است و در آن به ذکر توضیحاتی در مورد اثر ترجمه شده و ویژگی های آن اشاره کرده است. گفتن از ضرورت های ترجمه چنین کتابی و نیز توضیحاتی در مورد علامه فقید سید محسن امین عاملی از دیگر بخش های یادداشت مترجم است. همچنین ذکر توضیحاتی در مورد نحوه پیشنهاد و انتخاب اثر و افراد یاری کننده در ترجمه آن سطور انتهایی بخش یادداشت مترجم را به خود اختصاص داده است.
دومین قسمت اثر خلاصه ای است از زندگی نامه مولف آن و شمایی کلی از مراحل مختلف زندگی ایشان را توضیح می دهد و نیز اشاراتی دارد به تالیفات و تحقیقات علمی ایشان. این بخش هرچند بسیار خلاصه نوشته شده است؛ اما از جامعیت نسبی برخوردار است و به خوبی شخصیت علامه سید محسن امین عاملی و جایگاه او را در میان دانشمندان فقهی روزگار خویش به قلم آورده است.
آخرین بخش قبل از ورود به محتوای اصلی اثر پیشگفتار آن است که مولف به ذکر توضیحاتی در مورد شیوه نگارش اثر، منبع یابی برای آن و ویژگی های اثر خویش پرداخته است. در ادامه پیشگفتار و با پایان آن موضوعات اصلی کتاب آغاز شده است که قسمت اول این عناوین در اتصال با بخش پیشگفتار ارائه شده و نامگذاری خاصی ندارد. البته از عنوان های مختلفی که در این بخش به کار رفته و موضوعات مورد بررسی می توان جهت گیری موضوعی و محتوایی این بخش از کتاب را شناخت و مورد بررسی قرار داد. عناوینی همچون: ارزش گریه بر حسین (ع)، اهمیت سوگواری بر سرور آزادگان، عاشورا روز شادی دشمن، سفر پیامبر (ص) و خبر از شهادت حسین (ع)، آموزگار اخلاق و... همگی دارای ویژگی مشترکی هستند و آن بررسی اهمیت واقعه عاشورا، نگاهی به شخصیت امام حسین (ع) و اخبار و نشانه های مختلف در مورد این واقعه پیش از آن است. آنچه از این بخش برمی آید این است که سعی مولف بر این بوده تا علاوه بر آوردن دلایلی برای اهمیت واقعه کربلا به شخصیت امام حسین (ع) نیز پردازد و جایگاه ایشان و قیام آن حضرت را در تاریخ آزادگی روشن سازد. به واقع در این بخش مولف به مقدمه پردازی برای ورد به قسمت بعدی اثر که قدم به دل واقعه می گذارد؛ پرداخته است. این بخش با توجه به ویژگی هایش بیش از سایر بخش ها از آیات و احادیث بهره برده است و توانسته با اختصار و ایجاز خاصی مخاطب را برای ورود به سایر قسمت های اثر آماده کند.
در ادامه طبق تالیف بخش نخست اثر با عنوان پیش از هنگامه نبرد به نگارش درآمده است. این بخش همانطور که از نامش پیداست به حوادث و وقایع رخ داده قبل از روز واقعه می پردازد. از عناوین مختلفی که در این بخش آورده شده است نیز می توان به ماهیت این بخش پی برد. مسائلی چون حرکت امام به سمت کوفه، فعالیت های مسلم و هانی و در نهایت شهادت ان دو، خیانت های مروان، نامه های کوفیان و... همگی مسائلی است که در این بخش به آن ها پرداخته شده است. این بخش هرچند از شیوه داستانی به صورت متوالی و یک دست استفاده نکرده است اما توالی و ترتیب حکایات و روایات آورده شده از نظم خوبی برخوردارند و مخاطب می تواند وقایع مختلف را علاوه بر نگاهی جداگانه به صورت یک کل واحد نیز درک کند. در نهایت این بخش تا روز قبل از واقعه را به قلم می آورد و باقی را به بخش دوم واگذار می کند.
در بخش دوم که با ماجرای ورود عمر سعد به خاک کربلا آغاز می شود و به گفتگوهای امام حسین (ع) با او می پردازد؛ روایات تا رسیدن شب قبل از واقعه و سخنان امام (ع) با یارانش ادامه می یابید. در نهایت نبرد اصلی در این بخش آغاز می شود و روایت و حکایات مختلفی از نبرد افراد مختلف و شیوه شهادت آنها و سایر وقایع میدان نبرد با عناوین مختلف آورده می شود. این بخش با روایت شهادت سرور آزادگان، امام حسین (ع) پایان می یابد. بخش دوم نیز از همان ویژگی های بخش نخست در روایات بهره می برد و حتی می توان گفت نقش عامل های جذب کننده همچون شعر ها و یا گفتگو های رد و بدل شده بین اشخاص در میدان جنگ را نیز باید به ویژگی های آن افزود. این ویژگی های در جذابیت هرچه بیشتر اثر کمک کرده است و از می توان گفت به صورتی کامل و البته معتدل به مقتل خوانی حادثه کربلا پرداخته است.
بخش سوم اما داستان دیگری است. این قسمت با عناوینی تکان دهنده به وقایع پس از این نبرد نابرابر می پردازد. این بخش را شاید بتوان به صورتی در دوبخش تقسیم بندی نمود. بخشی که به مصائب اهل بیت و یاران باقی مانده حضرت در اسارت و... می پردازد و بخش دوم شجاعت این اهل بیت پاک در رساندن پیام عاشورا را به قلم می آورد. خطبه های تکان دهنده حضرت زینب (ع)، فاطمه صغری (ع)، ام کلثوم (ع) و امام سجاد (ع) از مهمترین عناوین این بخش است که تصویری کامل از روزهای پس از واقعه را به نمایش می گذارد.
در نهایت نیز اثر با آوردن بخشی به عنوان آخرین سخن به مسئله دفن سر مطهر حضرت و علت قیام اباعبدالله الحسین (ع) می پردازد. در انتها نیز فهرست های منابع، آیات، روایات، اشعار و اعلام پایان بخش این اثر به یاد ماندنی شده است.
در نهایت باید اشک و ماتم در سوگ سبط خاتم را اثری فاخر در ادبیات دینی برشمرد که با استفاده از منابع مورد اعتماد، رعایت اعتدال در بیان و زبان فصیح، در قلم دانشمندی فرزانه و نیز ترجمه ای روان که نشان از قلم شیوای مترجم دارد؛ می تواند بیش از پیش به گسترش فرهنگ عاشورایی و شناخت بیشتر مخاطبان از این حادثه عظیم به دور از هیاهوهای کاذب و سوکت های معنادار نائل آید و قدمی بزرگ در حد و اندازه های خود در این راه بردارد.

منبع: www.ido.ir