نادر انتخابی مجموعه‌ای از پنج مقاله و یک جستار مفصل خود را که در فاصله سال‌های 1371 تا 1388 منتشر شده بود، با بازنگری و استفاده از منابع تازه پژوهشی، بازنویسی و در کتابی به نام «ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه» چاپ کرده است.
نادر انتخابی مجموعه گردآوری شده را نوشته‌هایی درباره پیدایش فکر ملیت یا ناسیونالیسم در ایران و ترکیه و بازتاب‌های نظری و عملی آن در فرهنگ سیاسی این دو کشور می‌داند. (ص10)

«ناسیونالیسم و تجدد در فرهنگ سیاسی پس از مشروطیت» عنوانی برای مقاله نخست کتاب است. در این مقاله با بررسی سه مجله «کاوه» (به مدیریت سید حسن تقی‌زاده)، «ایرانشهر» (کاظم‌زاده ایرانشهر) و «آینده» (محمود افشار یزدی) کوشش شده است که مساله ناسیونالیسم تجددخواه ایرانی بررسی شود. اما پیش از آن به اوضاع تاریخی ایران در دوران پس از مشروطیت و تغییر سلطنت نگریسته شده است.

نویسنده، ناسیونالیسم را نوعی ایدئولوژی سیاسی برمی‌شمارد که در اروپای باختری شکل گرفت و «ملت» را واحد بنیادی تقسیم‌بندی جامعه بشری نام می‌برد و ضمن واکاوی بستر تاریخی چنین گرایشی در تفکر اجتماعی و سیاسی ایران سده بیستم، دیدگاه سخنگویان آن را بررسی می‌کند و به این نتیجه‌گیری می‌رسد که دل‌مشغولی تجدد خواهان آن روزگار ایران، «مساله یکپارچگی یا همپیوندی ملی» بود. (ص)41

جُستار مفصل «از عثمانی‌گری تا تورانی‌گری: درباره خاستگاه و نقش تاریخی ناسیونالیسم ترک» مقاله دوم کتاب است. هدف از آن نیز آنچنان که نویسنده متذکر شده است، بررسی زمینه‌های بیداری ملی ترکان، شکل‌گیری ناسیونالیسم ترک و نقش سیاسی و ایدئولوژیک آن در جمهوری ترکیه است. در پایان نیز به تکاپوهای سیاسی و فرهنگی ترکیه در جمهوری‌های نوبنیاد ترک زبان توجه شده است.

این مقاله یازده بخش و یک نتیجه‌گیری دارد. انتخابی در آغاز توضیح می‌دهد که آشنایی ترکان با دستاوردهای ترکشناسان غربی و اندیشه‌های ناسیونالیسم اروپایی و جنبش مسلمانان روسیه بر ضد پاناسلاویسم، به تکوین اندیشه ترک‌گرایی یا ترکیت و ناسیونالیسم ترک انجامید. اندیشه اتحاد اسلامی نیز با جدا شدن سرزمین‌هایی چون رومانی، صربستان، مونته نگرو و بوسنی از عثمانی، پدید آمد. تا بدین وسیله دولت بتواند متصرفات آسیایی خود را آرام نگه دارد.

در زمان عبدالمجید دوم (1876 ـ 1909میلادی) بود که این شیوه از تفکر، به سیاست رسمی دولت عثمانی تبدیل شد اما گسترش فکر ناسیونالیسم عرب که بریتانیا از آن پشتیبانی می‌کرد و رشد ناسیونالیسم ترک در خود عثمانی، اندیشه اتحاد اسلام را ناکام گذاشت.

از سویی دیگر، مفاهیم اروپایی «ملت» (ناسیون) و «وطن»، اندیشه‌های ناسیونالیستی و میهن‌دوستانه، از طریق دانشجویان ترک مقیم اروپا به میان روشنفکران عثمانی راه یافت. انتخابی در ادامه به اروپاییانی اشاره می‌کند که نوشته‌هایشان در تکوین ناسیونالیسم ترک نقش مهمی ایفا کرده است، همانند: «لاملی دیوید»، «وامبری»، «بورژکی» و «لئون کائون».

در بخش «سازمان‌های ترک‌گرا و نظریه‌پردازان ناسیونالسم ترک» نیز اندیشه‌های ضیاء گوکالپ و یوسف آقچور و گرایش‌های توران‌گرایی و قومی ـ نژادی آن‌ها بررسی می‌شود. در اندیشه آن دو، ناسیونالیسم بر مفهوم نژاد استوار بود. از سال 1906 بود که ترکان عثمانی به اندیشه‌های ناسیونالیستی روی آوردند.

سپس عواملی برشمرده می‌شود که پان ترکیسم افراطی و تورانی‌گرایی را رواج می‌دهند. تاریخ‌آفرینی و جعل تاریخی از دیگر مباحثی است که مطرح می‌شود. «پان ترکیسم و سیاست در ترکیه معاصر» و «ترکیه و جمهوری‌های نوبنیاد» دو مبحث پایانی است که به تحولات سالیان اخیر می‌پردازد.

مقاله سوم کتاب، «نامه فرنگستان و مسأله تجدد آمرانه در ایران» نام دارد. انتخابی هدف از نگارش چنین مقاله‌ای را شناخت وضعیت فکری ـ ذهنی جامعه ایران در آستانه به قدرت رسیدن رضاشاه می‌داند. او در آغاز اشاره می‌کند که شکست تجربه پارلمانی در دوره مشروطیت، برخی از ایرانیان تجدد خواه را به این اندیشه واداشت که نجات ایران در گرو ایجاد دولتی قَدر است. این الگو را «تجدد آمرانه» خوانده‌اند.

سپس ویژگی‌های چنین تجدد خواهی را برمی‌شمارد و مجله «نامه فرنگستان» را مشخص‌ترین نماینده این تفکر نام می‌برد. اندیشه‌های تندی که در «نامه فرنگستان» بازتاب می‌یافت، بعدها راهنمای عمل حکومت رضاشاه شد. «نامه فرنگستان» از اردیبهشت 1303 تا فروردین 1304 به کوشش شماری از دانشجویان ایرانی مقیم برلین منتشر می‌شد.

یکی از شناخته شده‌ترین نویسندگان آن هم مشفق کاظمی بود. انتخابی در ادامه مقاله مرور کوتاهی بر زندگی کاظمی دارد و اندیشه‌های او و دیگر نویسندگان «نامه فرنگستان» را بازگو می‌کند و در فرجام سخن نیز دیدگاه‌های بازتاب یافته در این مجله یادشده را به محک نقد می‌زند.

«ترکان جوان و انقلاب مشروطه ایران» عنوان مقاله دیگری از کتاب «ناسیونالیسم و تجدد» است. انتخابی در این مقاله ابتدا گزارشی کوتاه از بازتاب رویدادهای انقلاب مشروطیت ایران در روزنامه «طنین» عثمانی به دست می‌دهد. این روزنامه بازگو کننده دیدگاه‌ها و آراء روشنفکران عثمانی بود.

در بخش دوم فعالیت «انجمن سعادت ایرانیان» بررسی شده است. انجمن سعادت را ایرانیان تبعیدی در عثمانی، پس از کودتای محمدعلی شاه قاجار تاسیس کرده بودند و سخنگوی مشروطه خواهان ایران به شمار می‌رفت. در بخش سوم به اختلاف مرزی ایران و عثمانی و بازتاب آن در مجلس اول پرداخته شده است. بخش پایانی نیز نگاهی به دیدگاه احمد آقالو، روشنفکر نظریه‌پرداز ترک، درباره علل ناکامی مشروطیت در ایران و عثمانی است.

«توهم توطئه در فرهنگ امروز ترکیه» خواننده را به مقاله دیگر کتاب هدایت می‌کند. انتخابی، توهم توطئه را شکل گرفته از فلسفه‌ای می‌داند که باورمندان آن گمان می‌برند که همه رویدادهای مهم تاریخ ترکیه، پیامد دسیسه چینی‌های خارجی‌ها بوده است.

انتخابی این دیدگاه را به کوتاهی نقد می‌کند و به بررسی رواج چنین فکری در فراورده‌های فرهنگی تر کیه (کتاب و فیلم) می‌پردازد. او به کتاب «توفان فلز» که در ترکیه فروش بسیار داشته و بازتاب دهنده هراس ترکان از سیاست‌های آمریکاست، اشاره می‌کند و نیز به فیلم «دره گرگ‌ها» که باز مایه گرفته از چنین بینشی است.

آخرین مقاله کتاب، «تاریخ، فراموشی و انکار: روشنفکران ترکیه و کشتار ارمنیان عثمانی» نام دارد و به موضوع کشتار ارمنی‌ها در فاصله سال‌های 1915ـ1916 توسط دولت عثمانی می‌پردازد. بخش نخست مقاله به چارچوب تاریخی مساله و سیر رویدادها اختصاص یافته است.

در بخش دوم ضمن بررسی تلاش‌های روشمند تاریخ نگاری رسمی جمهوری ترکیه برای نفی و انکار کشتار ارمنیان، به نقش راهگشای نسل جدید تاریخ پژوهان ترک اشاره شده است و بخش سوم به بررسی علت‌های نفی و انکار واقعیت می‌پردازد.
چاپ نخست کتاب «ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه» نوشته نادر انتخابی را نشر نگاره آفتاب منتشر کرده است.

منبع: سایت www.ibna.ir خبرگزاری کتاب ایران