بررسی مضامین اسلامی و شرقی در آثار نویسندگان بزرگ روسیه (بررسی موردی آثار آلکساندر پوشکین، لف تالستوی و ایوان بونین)

چکیده: فرهنگ و اعتقادات شرق و همچنین آثار و شخصیت‌های برجسته شرقی همیشه مورد توجه نویسندگان و شاعران بزرگ جهان، بخصوص روسیه بوده که تحت تأثیر آثار و مفاخر دینی و ادبی مشرق زمین شاهکارهای متعددی را خلق کرده‌اند. وجود مرزهای طویل و مشترک روسیه با ایران و دیگر ممالک اسلامی، همچنین وجود مناطق مسلمان‌نشین قفقاز در خاک روسیه و نشر فرهنگ اسلامی از این طریق و نیز ترجمه فراوان اشعار شاعران بزرگ ایران مثل مولوی، سعدی، حافظ و... به زبان روسی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم از عوامل مهم توجه وافر نویسندگان روسی به فرهنگ و اعتقادات دینی و همچنین شاهکارهای ادبی مشرق زمین می‌باشد. نویسندگان بزرگ روسیه با الهام و بهره‌گیری از مفاهیم قرآن کریم و همچنین شاهکارهای بزرگ شرقی، بخصوص ایرانی، آثار جاودانی از خود به یادگار گذاشته اند و در آثارشان از قرآن کریم، مسجد، مناره و گنبد منقوش سخن گفته اند؛ به عنوان نمونه می‌توان به اشعار «تاسی از قرآن»، «از حافظ» و «پیامبر» آلکساندر پوشکین و اشعار «امت پیامبر»، «درفش سبز»، «هجرت محمد (ص)»، «اسرار الهی/ الف، لام، میم»، «کوثر» و «شب قدر» ایوان بونین اشاره کرد. در این آثار مقدسات، آداب و سنن اسلامی بسیار دقیق و زیبا توصیف شده است. مضامین و نوع توصیف آنها، حاکی از احترام ویژه این نویسندگان به فرهنگ و اعتقادات مشرق زمین است.
در این مقاله ضمن تحلیل و بررسی برخی از آثار نویسندگان روسی مانند پوشکین، تالستوی و بونین، سعی می‌شود منبع الهام و پیدایش این آثار و همچنین به علت توجه وافر این نویسندگان به آثار دینی و ادبی مشرق زمین بررسی شود.
مجموعه اشعار «تاسی از قرآن» پوشکین بازتاب شرایط روحی و روانی او در دوران سخت تبعید در شمال روسیه است. او با بهره‌گیری از مفاهیم قرآنی و با سرودن این اشعار، روحیه و امید به آزادی را در خود تقویت می‌کرد. بونین نیز در اشعار خود به صراحت احترام به اسلام و پیامبر اکرم را مطرح و به امت مسلمان توصیه می‌کند تا در پی کمالات اخلاقی، رفتار و اخلاق شایسته باشند. او همچنین در آثار خود نشان داده است که نگران سرنوشت انسان و اعتقادات اوست و از این‌رو پیروان ادیان مختلف را به اتحاد و حفظ اصول و موازین دینی و اخلاقی دعوت کرده است.
مقدمه
فرهنگ، اعتقادات ‌و‌آثار‌برجسته ‌مشرق زمین ‌و ‌نیز طبیعت اعجازانگیز‌آن همیشه مورد توجه نویسندگان ‌برجسته‌ جهان ‌و ‌روسیه بود. نویسندگان بزرگ روسیه در بسیاری از آثار خود به موضوعات مختلف شرقی پرداخته‌اند ‌و‌همیشه‌ سعی‌ کردند تا آن را درک و به قدرت اعجازانگیز آن‌ پی‌ببرند.الکساندر سرگئی ‌یویچ پوشکین در میان این نویسندگان دارای جایگاه ممتازی است. وی را به جرأت می‌توان معروف‌ترین شاعر دوران مختلف تاریخ ادبیات روسیه نامید.آثار او نه تنها در تاریخ ادبیات روسیه، بلکه در جهان نیز اهمیت خاصی دارد و از لحاظ محتوا و سبک بسیار متنوع است. او در انواع (ژانرهای) مختلف ادبی، آثاری گرانقدر و جاودانی از خود به ‌جا گذاشت که با وجود گذشت نزدیک به دویست سال از نگارش آنها، هنوز هم در بین خوانندگان روسی و جهان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار‌است. حتی در عصر حاضر نیز کارگردانان تئاتر و سینما و موسیقی‌دانان بزرگ روسیه، فیلم‌ها، ‌اپراها و موسیقی‌های جاودانی را بر اساس آثار او خلق می‌کنند. او را بنیانگذار زبان ادبی معاصر روسی و معیار سنجش زبان و ادبیات روسی می‌دانند و زمانی‌که می‌خواهند از زبان کسی تعریف کنند، می‌گویند که زبان او به زبان پوشکین شبیه است. لف تالستوی - نویسنده بزرگ روسیه- در تمجید از زبان نثر چخوف،‌ او را به پوشکین تشبیه می‌کند. تالستوی پس از مرگ چخوف در مصاحبه‌ای عنوان کرد: «چخوف، پوشکین نثر ماست».
در سال 1824، پوشکین به دلیل مخالفت با حکومت تزار و اشعار سیاسی و آزادی‌خواهانه خود به شمال روسیه، به ملک والدین خود در میخائیلوفسکویه تبعید شد و حدود 2 سال از زندگی خود را به‌همراه دایه خود در این روستا گذراند. این دوره یکی از دوران بسیار سخت زندگی پوشکین بود که دور از زندگی ادبی و هنری پایتخت سپری شد. او در دوران تبعید خود، اشعار زیادی ازجمله مجموعه ‌اشعار تأسی از قرآن را سروده است. بیشتر اشعار این دوره، بازتاب شرایط روحی و روانی وی در دوران سخت تبعید است.
البته ذکر این نکته در ابتدای کار ضروری است که مقصود ما از طرح این موضوع این نیست که نشان دهیم پوشکین یا دیگر نویسندگان شهیر روسیه گرایش‌هایی به اسلام داشته‌اند؛ ‌نه، هرگز قصد چنین کاری نداریم؛ ‌بلکه می‌خواهیم نشان دهیم یک شاعر‌مسیحی نیز در‌کتاب مقدس مسلمانان- قرآن‌کریم- مطالب و موضوعاتی را یافته که به روحیات آزادی‌خواهانة او نزدیک بود. مطالعه ترجمه قرآن کریم در شرایط سخت تبعید در روستای میخائیلوفسکویه موجب آرامش و نیز تقویت امید به رهایی در او می‌شد، به‌علاوه، پوشکین تلاش می‌کرد به قدرت اعجاز قرآن کریم پی ببرد و می‌کوشید نیروی تأثیرگذاری قرآن کریم بر دل و جان میلیون‌ها انسان را درک کند و بفهمد که این اثر دینی چگونه توانسته است قلب میلیون‌ها مسلمان را در سراسر جهان تسخیر کند.
او علاقة زیادی به توصیف و انعکاس فرهنگ و سلیقه شرقی داشت. از آثار برجسته وی در این زمینه می‌توان به منظومه‌های اسیر قفقاز ، فواره باغچه‌سرای، سفر به ارزروم و روسلان و لودمیلا اشاره کرد.
ایده شرق به‌عنوان بخشی از جهان‌بینی در کل دوران فعالیت ادبی شاعر رشد و توسعه پیدا کرد. موضوعات و سیماهای مختلف از خاور دور و نزدیک- از آسیای میانه و قفقاز، آفریقا، دنیای عرب، چین، ترکیه، هند و ایران در آثارش توصیف شده‌اند.
پوشکین‌از همان دوران کودکی با ترجمه‌های اروپایی آثار برجسته ادبیات فارسی نیز آشنا بود. تأثیر مطالعه شاهکارهای ادبیات فارسی را در بسیاری از آثارش می‌توان دید؛ برای نمونه، سخنان آغازین منظومه فواره باغچه‌سرای، برداشتی از اشعار بوستان سعدی است: «بسیاری چو من فواره (چشمه) را دیده‌اند؛ اما برخی از آنان دیگر در عالم وجود نیستند و دیگران نیز در بلاد دور سیاحت می‌کنند». این عبارت، برگرفته از ابیات 478 تا 480 باب اول بوستان سعدی است:

پوشکین معتقد بود منعکس‌کردن ویژگی‌های اصیل و نیز چهره هر ملت،از دستاوردهای ادبیات مردمی ملل مختلف است. علت اصلی توج�'ه پوشکین به آثار ملل مختلف را در همین مطلب می‌توان دانست. آشنایی با فرهنگ و ادبیات اروپا و مشرق ‌زمین موجب شد که او در آثارش به مسائلی بپردازد که نه‌تنها دغدغه مردم روسیه، بلکه نگرانی و دغدغه بشر است.
ترجمه قرآن مجید به زبان روسی، تأثیر به‌سزایی در مضامین آثار نویسندگان‌و شاعران‌بزرگ‌روسیه ازجمله پوشکین داشت. خانم کاشتالوا ، محقق روسی، می‌نویسد: «منبع پیدایش مجموعه ‌شعر پوشکین با عنوان تأسی از قرآن، ترجمه قرآن مجید به زبان روسی بوده است که وریوکین ، یکی از نویسندگان آشنا به فرهنگ شرق و اسلام، در سال 1790 انجام داد.
چرنیایف هم معتقد است که قرآن پوشکین را به‌سمت مذهب و موضوعات دینی سوق داد: «قرآن،اولین جرقه احیای مذهب رادر پوشکین به‌وجود آورد و به‌همین ‌‌دلیل، اهمیت فوق‌العاده‌ای در زندگی درونی او داشت.»
پوشکین علاقه فراوانی به تاریخ، فرهنگ و ادبیات ملل مختلف داشت. او خود فردی مبارز و آزادیخواه بود و به زندگی بزرگان و آزادیخواهان جهان‌علاقه خاصی داشت. واسیلی ایوانویچ کولیشف - منتقد معاصر روسی- در این مورد می‌نویسد: «پوشکین سعی می‌کرد جهان‌بینی و روحیه رنج‌ دیده‌های واقعی در راه آزادی و مبلغان قوی ‌کلام را که عهده‌دار تغییر و بهبودی زندگی بشر و روحیه ‌بخشیدن به هزاران و میلیون‌ها انسان‌‌هستند، بیاموزد و درک کند؛ حال آنها به هر ملت یا به هر زمان که متعل�'ق باشند، فرقی ندارد. او می‌خواست ویژگی‌های شخصی، ملی و زمانی هر یک از این شخصیت‌ها را تعیین و حس کند تا نیروی تأثیرگذاری آنها بر دل و عقل مردم را بیشتر برای خود تفهیم کند. در این مورد، مجموعه اشعار تأسی از قرآن که در پاییز 1824 سروده شده، فوق‌العاده است. پوشکین ضمن درک این مطلب که قرآن اهمیت خاصی برای بسیاری از مسلمانان دارد، سعی می‌کرد در حال و هوای آن سیر کند.2
مجموعه کامل و غنی تأسی از قرآن، از 9 قسمت تشکیل شده و برگرفته از سوره‌های مختلف قرآن کریم است.
توج�'ه و علاقه پوشکین به موضوعات دینی و شرقی، فقط به این مجموعه اشعار خلاصه نمی‌شود. او اشعار دیگری دارد که آنها نیز تحت تأثیر فرهنگ دینی و شرقی سروده شده‌اند. یکی از بارزترین آنها شعر پیامبر است:

پیامبر
... طنین وحی به گوشم رسید در آن دم:

پیامبر بنگر، درک کن و بر پاخیز        هر آنچه خواسته‌ام، آن بشو، ز من نگریز

بگرد در دل صحرا و پهنه دریا                     و با کلام بسوزان تو قلب مردم را 

مطالعه شعر پیامبر، به‌خصوص بخش پایانی آن، انسان مسلمان را به ‌یاد داستان بعثت پیامبر اکرم(ص) می‌اندازد: جبرئیل امین ازجانب پروردگار فرود می‌آید، پیامبر را در آغوش می‌گیرد، جهالت را از او می‌گیرد و اولین آیات الهی یعنی کلام وحی را در دل او قرار می‌دهد و از او می‌خواهد با کلام وحی مردم را آگاه کند. پیداست که پوشکین نه ‌تنها با معارف و عرفان دینی و عملی اسلام آشنا بوده، بلکه این مسأله برای او حائز اهمیت و قابل تعمق نیز بوده است.
پوشکین علاوه بر این، در نامه‌های خود نیز به قرآن و زندگی پیامبر اسلام(ص) اشاره کرده است. او در اوایل نوامبر 1824، قبل از سرودن مجموعه اشعار تأسی از قرآن، به برادرش لف سرگئی‌یویچ می‌نویسد: من برای شهرت قرآن زحمت می‌کشم. ( نامه‌های پوشکین، ج10، ص84).
در اینجا به بررسی و تحلیل قطعه‌های اول و چهارم مجموعه اشعار تأسی از قرآن، منبع الهام آنها و نیز دلایل توجه پوشکین به منبع الهام این اشعار می‌پردازیم:
قطعه اول

قطعه اول مجموعه اشعار تأسی از قرآن، از چهار دو بیتی و یک پی‌نوشت تشکیل شده که برگرفته از‍‍‍ سوره‌های ضحی، طارق، عصر، فجر، توبه، اسراء، بقره و مائده است. البته بعضی از مفاهیم نیز با توج�'ه به اهمیت آنها در جاهای مختلف قرآن کریم آمده است. اولین قطعه تأسی از قرآن نشان می‌دهد که پوشکین با سوره‌های مختلف قرآن بسیار خوب آشنا بود. او در دو بیت اول، سوگندهای گوناگونی را از سوره‌های مختلف قرآن آورده و در حاشیه شعر خود یادآوری کرده است که در قسمت‌های دیگر قرآن به مادیان، میوه درخت انجیر، آزادی مکه، نیکوکاری، پیامبر، فرشته‌ها، انسان و... سوگند یاد شده است.
این مسأله نشانگر آن است که پوشکین قبل از سرودن این شعر با قرآن کاملاً آشنا بوده و با استفاده از ذوق و خلاقیت‌های شاعرانه و همچنین براساس درک و فهم و یافته‌های خود، آن را با تغییراتی به‌رشته تحریر درآورده است. ب. آ. واسیلیف معتقد است که پوشکین حتی قبل از تبعید به میخائیلوفسکویه با قرآن آشنا بود: «پوشکین زمانی که در جنوب (1823-1820) تبعید بود، مطالعه قرآن را شروع کرده است.»
واسیلیف در ادامه می‌افزاید: «در آن زمان و همچنین الآن در تریگورسک مطالعه قرآن آرامش روحی برای او به‌دنبال داشت.»

دو بیت اول این شعر برگرفته از سوره‌های ضحی، طارق، عصر و فجر است.
دو بیتی دوم شعر اول، بازتاب شرایط روحی و روانی پوشکین در دوران تبعید است که از آیه 40 از سوره توبه گرفته شده ‌است. زمانی که او دور از زندگی اجتماعی و ادبی پایتخت، در یک روستای دور افتاده در تبعید به‌سر می‌برد، یأس و ناامیدی بر او چیره شده ‌بود. شاعر با استفاده از مضمون این آیه (که همان نوید یاری به پیامبر است)، یأس و ناامیدی را از خود دور می‌ساخت و روحیه خود را در شرایط سخت تبعید تقویت می‌کرد. در آیه 40 از سوره توبه آمده ‌است زمانی که پیامبر کاملاً تنها بود و به ‌خاطر اذیت و آزار و سخت‌گیری‌های مخالفان ترویج قرآن، مجبور شد از مکه به مدینه هجرت کند، خداوند به او یاری رسانده‌‌است: اگر او را یاری نکنید، خداوند او را یاری کرد و در مشکل‌ترین ساعات، او را تنها نگذاشت؛ آن هنگام که کافران او را از مکه بیرون کردند، درحالی‌که دومین نفر بود (و یک نفر بیشتر همراه نداشت)؛ در آن هنگام که آن دو در غار بودند، و او به همراه خود می‌گفت: «غم مخور، خدا با ماست». در این موقع، خداوند سکینه و آرامش خود را بر او فرستاد؛ و با لشکرهایی که مشاهده نمی‌کردید، او را تقویت کرد؛ و گفتار و هدف کافران را پایین قرار داد، و آنها را با شکست مواجه ساخت؛ و سخن خدا و آیین او، بالا و پیروز است؛ و خداوند عزیز و حکیم است. (سورة توبه، آیة 40)
علاوه بر این، در آیه سوم سورة ضحی هم این مفهوم دیده می‌شود. در آنجا نیز خداوند به رسول خود متذکر می‌شود که هرگز او را وانگذاشته و مورد خشم قرار نداده است.
بدین ترتیب، پوشکین با بهره‌گیری از مفاهیم آیات فوق، روحیه خود را تقویت می‌کند و امید به رهایی و آزادی را در خود زنده نگه می‌دارد.
منتقد روسی فریدمان معتقد است که «در پشت چهره محمد، پوشکین تبعیدی نهفته است که در تنهایی خود در میخائیلوفسکویه شعر تأسی از قرآن را سروده است.»
در دوبیتی سوم، از زبان شیوا و توانای پیامبر صحبت می‌شود که در سوره‌های مختلف قرآن کریم در این مورد آمده ‌است. محمد(ص) رسول خدا است، رسالت او، اعلام و تبلیغ دین خدا است و قدر مسلم است که به‌همین دلیل خداوند زبان گیرا و توانایی به او عطا کرده ‌است. همچنین، در جاهای مختلف قرآن آمده است که قرآن، کتاب مقدسی است که خداوند آن را به‌وسیله حضرت محمد(ص) بر بشر نازل کرده‌‌است. این کتاب یک معجزه الهی است و اگر همه انسان‌ها و جن‌ها دست به دست هم دهند، نمی‌توانند مشابه آن را خلق کنند. در آیه 88 سوره اسراء آمده ‌است: «اگر انسان و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند.»
البته از آیات فوق پیدا است که در قرآن کریم بیشتر از زبان شیرین، روان و بی‌ نظیربودن قرآن سخن به‌ میان آمده است؛ ولی در شعر پوشکین، فقط به زبان گیرای رسول گرامی اشاره شده است. همان‌گونه که قبلاً اشاره کردیم، شعر پوشکین، ترجمة آیه یا آیاتی از قرآن کریم نیست، بلکه او با استفاده از ذوق خلاق و شاعرانه، مضامین و مفاهیم قرآنی را براساس درک و فهم خود به ‌نظم کشیده است.
در جاهای مختلف قرآن می‌بینیم که خداوند به پیامبر امر می‌کند که حرف بزند (قل) و دین او را تبلیغ کند. دوبیتی چهارم شعر تأسی از قرآن نیز از سوره‌های مختلف قرآن گرفته شده ‌است. بر خصوصیاتی مثل جوانمردی، محبت و مهربانی، یتیم‌نوازی و تبلیغ قرآن که در دو بیت آخر آمده ‌است هم در جاهای مختلف قرآن تأکید شده است: «ای پیامبر! آنچه را که از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملاً (به مردم) برسان...». (سوره مائده، آیه 67) «... و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید...».(سوره بقره، آیه 83)

قطعه ‌چهارم

امیری، شهی، در زمان‌های دور          

                       و فرمانروا، بی‌خرد، پرغرور

به فکر نزاع و جدل با تو بود                      

                        به فکر ریا و دغل با تو بود

ولی با سخن‌هایت آرام شد                       

                    به نیروی تو اهلی و رام شد

تو گفتی: به هستی نفس داده‌ام             

                و جان گیرم از هرچه خود زاده‌ام

همه چیز دست من است و منم               

                  که بر کالبد روح و جان می‌دمم

بگفتا که من هم توانم چنان                    

                       ببخشایم و بازگیرمش جان
 
منم با تو دادار در یک تراز                     

                       گنه لب فرو بست از بیم باز

به او گفت با خشم پس این سخن              

                    خداوند گیتی: که همواره من،

خود از شرق برآورم آفتاب                

                     تو گر می‌توانی ز مغرب بتاب!

مسائل مطرح‌شده در قطعه چهارم، یادآور داستان حضرت ابراهیم(ع) و نمرود از سوره بقره است. نمرود، ادعای خدایی می‌کند و به حضرت ابراهیم(ع) می‌گوید که من هم مانند خدای تو می‌توانم زندگی ببخشم و بمیرانم.
محتوای قطعه چهارم، به ضعیف و ناتوان ‌‌بودن انسان در برابر قدرت و عظمت خداوند اشاره دارد. به ‌نظر می‌رسد این قطعه نیز بازتاب شرایط روحی و روانی پوشکین در روستای دورافتاده میخائیلوفسکویه است. غرور و بی‌خردی نمرود، حاکمان و تزارهای وقت روسیه را برای او تداعی می‌کرد که فکر می‌کردند به‌راحتی می‌توانند مردم را بمیرانند یا آزادی آنان را سلب کنند. پوشکین تحت تأثیر آیات مذکور، در این قطعه نشان می‌دهد که قدرت حاکمان بی‌خرد، موقت و گذرا است و برخوردهای ظالمانه آنان نیز نتیجه غرور و نادانی آنان است و حاکم واقعی جهان، خداوند دانا و توانا است و بدین وسیله او روحیه خود را از لحاظ روحی و روانی در تنهایی میخائیلوفسکویه تقویت می‌کرد و امید به نابودی و سپری‌شدن دوران ظلم و ستم را در خود زنده نگه می‌داشت.
شایان ذکر است که در شعر پوشکین، به نام حضرت ابراهیم(ع) و نمرود به ‌طور مستقیم اشاره نشده ‌است و به ‌نظر می‌رسد که شاعر بدین وسیله می‌خواست این داستان را عمومیت ببخشد و به حاکم خاصی مرتبط نکند. او فرمانروا را در این قطعه با صفاتی مانند بی‌خرد و مغرور، ولی خداوند را توانا و رام‌کننده وصف کرده‌ است.
همان‌طور که ملاحظه شد، ‌اشعار تأسی از قرآن، برگرفته از یک سوره مشخص یا ترجمه یک سوره خاص قرآن نیست، بلکه برگرفته از سوره‌های مختلف قرآن است. بررسی این مجموعه اشعار نشان می‌دهد که پوشکین خیلی خوب با قرآن آشنا بود. البته به‌ خاطر اهمیت این نکته، یک بار دیگر در پایان متذکر می‌شویم که پوشکین در بسیاری از قسمت‌ها عین محتوای آیات مشخصی از قرآن کریم را نیاورده ‌است. او در بیان موضوعات مختلف قرآن در برخی از موارد از شد�'ت آن کاسته یا برعکس بعضی از مطالب را با شد�'ت بیشتری بیان کرده ‌است؛ همچنین با استفاده از ذوق و استعداد قوی شاعرانه و بر اساس درک و برداشت خود، مطالب را منعکس کرده است، البته، علاوه بر ذوق شاعرانه و چگونگی درک و فهم شخصی پوشکین از ترجمه قرآن کریم، بخشی از فاصله جزئی اشعار پوشکین با آیات قرآن را باید به کیفیت ترجمه قرآن کریم به زبان روسی نسبت داد که او از طریق آن با قرآن آشنا شده بود و آن ترجمه (ترجمه وریوکین) بیش از دویست سال پیش انجام گرفته ‌بود. در ضمن، قصد پوشکین در این مجموعه، ترجمه مستقیم و دقیق آیات مختلف قرآن کریم نبود. آشنایی خوب و عمیق او با کل قرآن، این امکان را به او می‌داد که در توصیف یک موضوع، از محتوای آیات مختلف قرآن که در مورد آن سخن به‌ میان ‌آمده ‌است،‌استفاده کند. بر اساس برخی از نقل و قول‌های محققان روسی ‌چنین بر می‌آید که پوشکین در دوران تبعید در روستای میخائیلوفسکویه و حتی اندکی قبل از این دوران، انس و الفتی خاص با ترجمه روسی قرآن داشت، نه ‌تنها با مطالب قرآن آشنا بود، بلکه آنها را عمیقاً مطالعه و بررسی کرده بود که منبع الهام و پیدایش بسیاری از اشعارش شد و ما هم در این فرصت به برخی از آنها اشاره کردیم. او در روزهای سخت و دشوار زندگی خود در روستای میخائیلوفسکویه، قرآن را مطالعه می‌کرد و مفاهیم و اندیشه‌های قرآنی را در قالب شعر منعکس می‌ساخت و بدین ترتیب روحیة خود را در دوران تبعید تقویت می‌کرد و امید به آزادی و رهایی را در خود زنده نگه می‌داشت.

لف نیکلا یویچ تالستوی

از دیگر بزرگان ادبیات روسیه، لف نیکلا یویچ تالستوی را می‌توان نام برد که آثار جاودانی را با الهام از آثار دینی و ادبی مشرق‌زمین از خود به یادگار گذاشت. تالستوی اسلام را با توجه به این ‌که آخرین دین است و عاری از خرافات و تحریفاتی است که دیگر ادیان به آن آلوده شده‌اند، نسبت به همه ادیان ارجح می‌داند. او که به راحتی تسلیم هر اندیشه و مکتبی نمی‌شود با مطالعه اسلام بر خلاف مذهب ارتودوکس که معتقد به تثلیث است،به یگانگی خداوند اعتراف کرده، از این‌رو کلیسای ارتودوکس‌اوراتکفیر کرد. ای.ای. سالاویف کشیش و نویسنده مذهبی‌از تالستوی می‌خواهد‌ به کلیسا بپیوندد، اما او‌ با استفاده‌از ابیات مثنوی مولوی جواب او را می‌دهد:

دید موسی یک شبانی را به راه         کوهمی‌گفت ‌ای‌خدا و ای اله
تو کجایی تا شوم من چاکرت            چارقت ‌دوزم ‌کنم ‌شانه سرت

تالستوی که از این حکایت خوشش آمده و دوست دارد خدا را به شیوه چوپان مولوی بپرستد، به سالایف می‌نویسد: «قلب من هم مثل قلب چوپان آرام است و می‌ترسم آن‌چه را که دارم از دست بدهم، این همان چیزی است که به من‌ آرامش و خوشبختی می‌دهد.»
بخشی از مجموعه 90 جلدی آثار لف تالستوی به سخنان پیامبر اکرم (ص) با نام «سخنانی‌از محمد که وارد قرآن نشده‌اند» اختصاص یافته است که در آن حدود صد حدیث از پیامبر ذکر شده ‌است؛ برای مثال:
از پیامبر پرسیدند، بالاترین درجه ایمان چیست؟ پیامبر جواب داد:« با مردم همان‌گونه رفتار کن که دوست داری با تو رفتار کنند و آن‌چه را که برای خود نمی‌پسندی برای دیگران هم نپسند.»
«ایمان واقعی سرچشمه همه نیکی‌هاست.»
«یک ساعت اندیشیدن بهتر از یک سال عبادت است.»
«به حقیقت بپیوند و از دروغ بگریز.»

ایوان آلکسئی یویچ بونین    

ایوان آلکسئی یویچ بونین دیگر نویسنده روسی است که تحت تأثیر مفاخر مشرق زمین آثار جاودانی را خلق کرد. او در آثارش زندگی اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20 روسیه، اروپا و مشرق زمین را ترسیم می‌کند. از بونین حتی در زمان حیاتش به عنوان یک نویسنده ماهر نه تنها روسی بلکه جهانی یاد می‌کردند.
از ویژگی های بارز بونین علاقه شدید او به سفر است. در طی سال‌های 1890-1880 سفرهای زیادی در روسیه و در اوایل قرن 20 به اروپا، کشورهای شرقی و آسیایی داشت، از جمله سفر او در سال 1907 به همراه همسرش ورا نیکلایونا مورومتسووا به کشورهای شرقی و آفریقایی (سوریه، بعلبک، مصر و فلسطین  بیت‌المقدس) است. در سال1910 ابتدا به اروپا سپس به مصر و سیلان و همچنین به الجزایر، تونس و صحرا، پاییز 1912 و بهار 1913 به بخارست، ترکیه و سپس به ایتالیا سفر کرد. در آثار او نه تنها تأثرات روشن و زیبای این سفرها نقش بسته اند، بلکه این سفرها یک محرک جدید برای خلق آثار او نیز به حساب می‌آیند.
از موضوعات مهم اشعار او که بحث اصلی ما نیز است، می‌توان به سوژه‌ها و عناوین الهام گرفته از کتب آسمانی (تورات، انجیل، قرآن) اشاره کرد، که عناوین بعضی از آنها عبارتند از: «انجیل»، «رستاخیز»، «مکاشفه یوحنا»، «ابراهیم»، «کوثر»، «حجرالاسود کعبه»، «امت پیامبر»، «شب قدر»، «اسرار الهی»،  «محمد (ص) در هجرت»، «سنگ»
علاقه او به دین و فرهنگ اسلامی و به کشورهای اسلامی می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد. تأثیرپذیری او از قرآن و اشعار سعدی که همیشه و همه جا آنها را به همراه داشت، پوشکین و تالستوی، سفرهای او به کشورهای اسلامی، وجود مرزهای طویل و مشترک ایران و روسیه که از دیرباز زمینه ارتباطات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دو ملت ایران و روس را فراهم ساخته است. مناطق مسلمان‌نشین قفقاز در خاک روسیه و نشر فرهنگ اسلامی از این طریق(یحیی‌پور، 1378، ص. 83) می‌توانند از عوامل مهم باشند. البته هیچ ‌یک از شاعران روسی به اندازه ایوان بونین اشعاری با موضوعات اسلامی نسروده است. همراه داشتن و خواندن قرآن کریم برای او یک ضرورت به حساب می‌آمد. او در همه سفرها ترجمه قرآن آ. نیکلایف (1901) را به همراه داشت. او در آثارش از مسجد و مناره و گنبد منقوش سخن می‌گوید. آگاهی بونین از سنت‌های مسلمانان بسیار زیاد است؛ برای مثال او در اشعار خود اشاراتی به مقدس بودن رنگ سبز در نزد مسلمانان دارد. برای نمونه در شعر «امت پیامبر»، شاعر امت مسلمان را سبزپوش که در سنت مسلمانان رنگ سبز سمبل و نماد پیامبر و فرزندان وی است، مورد خطاب قرار می‌دهد: «سلام کن، اما به خاطر داشته باش، تو در لباس سبزی»، و یا در شعر «درفش سبز» او به پرچم سبز که سمبل دین محمدی و قیام است، اشاره می‌کند.
بونین در شعر «امت پیامبر» از مسلمانان می‌خواهد که مانند سرو آزاده باشند و آنها را از تسلیم شدن در برابر بیگانه بر حذر می‌دارد. خطاب او در این شعر فقط به خانواده پیامبر نیست، بلکه همه مسلمانان و امت اسلامی است. با خواندن این شعر، به نظر می‌رسد که بونین این ابیات را همین امروز برای کشورهای مسلمان که غرب به بهانه صلح و امنیت چشم به آنها دوخته، سروده است. این ابیات بسیار محزون و با غرور سروده شده‌اند. شاعر در این شعر از طرفی به مسلمانان اخطار می‌دهد که حق ندارند به هیچ غریبه‌ای بدی کنند و از طرف دیگر خاطر نشان می‌شود که کمالات انسانی خود را حفط کنند و بوقلمون صفت نباشند و دست نیاز به سوی انگلیسی‌ها دراز نکنند، چرا که آنها امت پیامبر هستند و انگلیسی‌ها از آنها برتر نیستند. غرور و شایستگی‌های مسلمانان و همچنین مقاومت آنها در مقابل استثمارگران و استعمارگران برای بونین قابل فهم و شایستة تقدیر بود:
چه بسا کشورها، 

چه بسا دولتها،

ما هنوز عاشق آن کهنه حصیریم و

به کافه نرویم،

ما روان در پی مسجد هستیم،

که فضایی ست پر از نور و سکوت

ما نه بازرگانیم

و نه خوشحال از آن

که رسد قافله‌ای

سوی این شهر مقدس - دمشق

بی نیازیم ز هر بیگانه

نه لباس و نه کله‌خود سفید

هیچیک مطلب ما نیست

مثلی است چنین:

تو که در جامه سبزی و اولاد پیامبر

 به کسی بد منما!

تو فقط نیکی کن، اما چون سرو سرافراشته باش

چونان آبی این سقف

تو هم آبی باش – پاک و یگرنگ

نه چون بوقلمون

بونین اشعاری نیز تحت‌تأثیر اشعار سعدی سروده است. معمولاً شاعران روسی در اشعار خود از درخت توس که در فرهنگ روس نماد نعمت و سعادت است، سخن می‌گویند، ولی در جای جای آثار بونین کلمه سرو که نماد آزادگی در اشعار شاعران ایرانی است، دیده می‌شود. او شعری به نام «پند سعدی» دارد با مضمون:

بخشنده باش چو نخل، گر نتوانی

                      چو سرو باش، افراشته، ساده و نجیب

که الهام گرفته از شعر سعدی است:

گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم

                            وگر ز دست نیاید چو سرو باش آزاد

بونین شعری دارد به نام «درفش سبز» که در آن مردم را دعوت به مبارزه می‌کند و آنها را از عالم برزخ
می‌ترساند. در قسمت پایانی این شعر آمده است:

ملعون کسی است که گوش به نوای قرآن نمی‌سپارد

ملعون کسی است که در دلش شوق نبرد و نیایش خموش است

که اشاره است به آیه 26 سوره فصلت: «کافران گفتند: گوش به این قرآن فرا ندهید...» و مصرع ملعون کسی است که در دلش شوق نبرد و نیایش خموش است ،الهام گرفته از آیه 22 سوره مبارکه زمر است: «وای بر آنان که قلبهایی سخت در برابر ذکر خدا دارند! آنها در گمراهی آشکاری هستند». همچنین ابیات پایانی این شعر نشان می‌دهند که بونین از آیات 11، 12 و 13 سوره مبارکه سجده الهام گرفته است.
از بسیاری از اشعار بونین پیداست که از نظر وی ادیان الهی یعنی یهودیت، مسیحیت و اسلام دارای یک ریشه‌اند، اما او از طرف دیگر ویژگی‌های بارز دین اسلام را درک می‌کند. بونین حتی زندگی شخصی پیامبر را نیز مطالعه کرده است، برای نمونه او در شعر «محمد (ص) و صفیه»، هدف ازدواج پیامبر با صفیه از قوم بنی‌اسرائیل را ایجاد اتحاد و همبستگی بین ادیان الهی و اقوام مختلف می‌داند و بر اساس این جریان تاریخی در سال1914 شعری سروده است:

محمد(ص) و صفیه

ز خواب برخاست آشفته،

پریشان گیسویش در دست

و گریان، گونه‌هایش خیس و با اندوه می‌گوید:

محمد، دیگران من را

نکوهش می‌کنند زیرا

که من هم پیرو آیین موسایم.

محمد با تبسم گفت:

به آنها پاسخی ده کوته و کافی:

که ابراهیم بود جدم

و موسی هم عمویم بود

محمد همسرم است

این تو را کافی است.

صفیه دختر اخطب زوجه رسول (ص). وی اصلاً از بنی‌اسرائیل و اسرای خیبر و زوجه کنانت بن حقیق بود. در فتح خیبر رسول (ص) او را گرفته و آزاد کرد و به‌حباله نکاح خود در آورد. (معین، 1377، اعلام) این ازدواج که در سال هفتم هجرت به وقوع پیوست، باعث شد تا قبیله بنی‌نضیر فوج فوج به اسلام روی آورند. (آیتی، 1369، ص. 505؛ عمادزاده، بی‌تا، ص. 343)
بونین بارها آیات قرآن را منبعی برای رساندن افکار و عقاید خود قرار می‌دهد. اشعار زیادی نیز از او با آیاتی از قرآن به عنوان اپیگراف (سخنان آغازین) شروع می‌شوند: «کوثر»، «لیله القدر»، «تمجید»، «اسرار الهی»، «به خاطر خیانت»، «نشانه‌های راهنما»، «ابراهیم»، «شیطان»، «پرنده»، «فقیر»
با مطالعه آثار بونین می‌بینیم که توجه و علاقه او به مفاهیم قرآنی و شرقی باعث شد تا او تحت تأثیر تاریخ، فرهنگ اسلامی و شرقی آثاری را خلق کند که نه تنها نشانگر آشنایی او با معارف و عرفان عملی اسلام می‌باشد، بلکه بیانگر این است که این مسائل برای او قابل فهم، تعمق و تقدیر نیز بوده است. او در اشعار خود به صراحت احترام به اسلام و پیامبر اکرم را مطرح و به امت مسلمان توصیه می‌کند تا دارای کمالات اخلاقی، رفتار و اخلاق شایسته باشند. بونین در آثار خود همچنین نشان داده است که نگران سرنوشت انسان و اعتقادات اوست، از این رو پیروان ادیان مختلف را دعوت به اتحاد و حفظ اصول و موازین دینی و اخلاقی می‌کند، تا بدین‌ وسیله آنها را از سرپیچی از این اصول و وابستگی دنیوی برحذر دارد.
همان‌طور که ملاحظه شد، آثار برجسته دینی که منادی حق و عدالت هستند، مرزهای جغرافیایی نمی‌شناسند و به ملتی خاص تعلق ندارند، بلکه جهانی هستند و می‌توانند عامل نزدیکی و دوستی ملل مختلف شوند. نویسندگان بزرگ روسی موضوعات و مفاهیمی را در قرآن کریم یافتند که توجیه‌ کنندهرفتار و زندگی شخصی آنهاست و با بهره‌گیری و الهام از آنها دیدگاه‌ها و نظرات خود را در رابطه با مسائل مختلف اجتماعی بیان ‌کردند و آثاری جاودانی از خود به یادگار گذاشتند.

منابع
قرآن مجید. ترجمه آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، دارالقرآن الکریم، قم، چاپ دوم، 1379
1-آیتی، محمد ابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام. تهران، دانشگاه تهران، 1369
2-عمادزاده اصفهانی، حسین، زنان پیامبر اسلام. تهران، محمد، بی‌تا
3-کریمی مطهر، جان اله، یحیی پور مرضیه، قرآن در اشعار الکساندر پوشکین. ناشر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1384
4-معین محمد، فرهنگ فارسی در 6 جلد، جلد 5 (اعلام)، انتشارات امیر کبیر، 1377.
5-کریمی مطهر، جان اله، یحیی پور مرضیه، بررسی تأثیر مفاهیم قرآنی و شرق بر اشعار ایوان بونین.
مقالات و بررسی‌ها، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، شماره 77 (1)، بهار و تابستان
1384.
6-یحیی‌پور مرضیه، گوشه هایی از دیدگاه‌های لف نیکلایویچ تالستوی در بارة اسلام، پژوهش زبان‌های
خارجی، شماره 7، پاییز و زمستان 1378
- اسمیرنوف، ل.آ.  ایوان آلکسی یویچ بونین: زندگی و آثار، مسکو، 1991.
- بونین، ایوان، اشعار، مینسک، 2003.
- پوشکین، آ. س. ، گزیدة آثار، 1990.
- تالستوی، لف نیکلایویچ، مجموعه آثار در 90 جلد.  جلد 78.           
- تروبینا، ل.آ. ادبیات روسیه قرن 20، مسکو، 2003.
- چرنیایف، ن.ی. پیامبر پوشکین و ارتباط آن با تأسی از قرآن، مسکو، 1898.
- کاشتالوا، ک.س. ، تأسی از قرآن پوشکین و منبع اولیة پیدایش آن، یادداشت‌های همکاران شرق‌شناس،
لنینگراد، 1930
- کولیشف، و.ای. ، زندگی و آثار پوشکین، مسکو، 1994.
- سیکاچووا ای. و.،... ادبیات روسی، مسکو، 2001..
- ریدمان، ن. و. سیمای شاعر- پیامبر در اشعار پوشکین، 1946.
- واسیلیف، ب. آ. سیر معنوی پوشکین، 1994.
منابع:
کنگره علوم انسانی 1387
سایت www.ensani.ir