فریبا پایروند ثابت

علی بن حسین انصاری، مشهور به حاج زین الدین عطار، از دانمندان، پزشکان و داورشناسان معروف سده ی هشتم هجری قمری است که در شیراز متولد شد. پدر او، جمال الدین حسین، از اطبای اصفهان بود که چند سال قبل از تولد پسرش به شیراز رفت و در آن جا ساکن شد. حاج زین الدین عطار در دوره ی مغول بزرگ ترین دارو شناس بود. وی معاصر پادشاهان مظفری و طبیب بنام دربار دربار ایشان بود. او در دربار سلطان جلال الدین شاه شجاع، از آل مظفر، 16 سال خدمت کرد و درنزد شاه شجاع، منزلتی والا داشت و پزشک مخصوص او بود. شاه شجاع، از سلسله ی مظفریان، پس از ابوسعید، آخرین پادشاه ایلخانیان، در جنوب ایران حکومت می کرد و اهمیت او از نظر ایرانیان در این است که هم دوره ی حافظ و ممدوح او بوده است. به این ترتیب، بی شک بین علی انصاری (حاج زین الدین عطار) و حافظ دوستی و مراوده وجود داشته است. علی انصاری کتب و رسالات چندی دارد که یکی از آن ها جزوه ای در تشریح، به نام تحفه السلاطین و دیگری کتابی است به نام مفتاح الخزائن در باب ادویه که آن را در سال 1366 م به اتمام رسانده است. از این کتاب دو رو نوشت در کتاب خانه ی بادلیان آکسفورد وجود دارد که یکی با تاریخ 1367 م و به خط خود علی انصاری است. کتاب مشتمل بر سه فصل است: فصل اول درباره ی خواص داروهای ساده، فصل دوم درباره ی نحوه ی صاف کردن داروهای ساخته شده و فصل سوم درباره ی داروهای مرکب. علی انصاری سه سال پس از اتمام این کتاب متممی بر آن نوشت و فصل سوم را مفصل کرد، در نتیجه نام کتاب را هم عوض کرد و آن را «اختیارات بدیعی» نام گذاشت و به شاهزاده بدیع الجمال، همسر مبارزالدین محمد و مادر سلطان بایزید مظفری، هدیه کرد. وی برای تکمیل این کتاب تا آنجا که توانست از آثار دیگران بهره جست، چنان که انعکاس نوشته های حنین تا معین الدوله طبیب را می توان در آن دید. به علاوه وی برای رشید الدین، وزیر شاه شجاع، معجونی ساخت که به نام او معروف شد. در تاریخ، نام دو پسر حاج زین الدین عطار که به درخواست دوستانش کتاب پدر را که، به علت نداشتن اعراب، خواندن آن مشکل بود، معرب کرد و با نام اصحاح الادویه منتشر کرد. نام این کتاب، در دیباچه ای برهان قاطع و بعضی مآخذ دیکگر «صحاح الادویه» آمده است. از این کتاب معلوم می شود که او نیز مانند پدر، طبیب و داروشناس عالمی بود. فرزند دیگر حاج زین الدین عطار، احمد بن علی انصاری است که از او کتابی در موزه ی بریتانیا به نام رساله، حاوی سرگذشت و سخنان فیلسوفان و فضیلت علم و حکمت و تواریخ حکما، موجود است. در پایان همین رساله، حاجی احمد آورده است: «پدرم در شیراز زاده شد و خودم در 760 ق زاده شدم و پدرم در 806 ق در گذشته است». حاج زین الدین عطار بنا به نوشته ی فرزندش، حاج احمد، جز تحفه السلاطین و مفتاح الخزائن آثار دیگری نیز داشت که به این شرح است: دستور المتاکلین، دستور الزراعه، رساله (در صفت مردان و زنان)، دتور السعدا (در سخنان خردمندان) و رساله های کوتاه دیگری که فرزندش نام آن ها را بیان نکرده است.

منبع:علوم و فنون / مرداد 88