علیرضا واسعی

«رویدادهای تاریخ اسلام» ترجمه اثر مفصل دکتر عبدالسلام ترمانینی از نویسندگان سوری است که با نام «احداث التاریخ الاسلامی بترتیب السنین» در سال 1989 به چاپ رسیده است. این کتاب که به همت جمعی از مترجمان در شهر قم و از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در دو جلد منتشر شده است، بهار امسال به چاپ سوم رسید و همین بهانه ای شد برای نگاهی گذرا به این کتاب و برشمردن نقاط قوت و ضعف آن. جلد اول این اثر از آغاز اسلام تا 250 ه.ق را در بر می گیرد و در جلد دوم، تاریخ اسلام از 251 تا 500 ه.ق بررسی شده است. مولف، خود، در توضیح عنوان کتاب، آن را مشتمل بر مهم ترین رویدادهای تاریخ اسلام به همراه زندگینامه مشهورترین شخصیت ها و شناسایی جایگاه ها و سرزمین ها معرفی کرده است. نویسنده با ذکر کلیاتی در آغاز جلد اول در قالب مقدمه، با ارائه تصویری کلان از قرن اول هجری دست زده و مطالبی را عرضه می کند با این انگیزه که نشان دهد چه رویدادهایی در دگرگونی مسیر تاریخ اسلام تاثیر گذاشته و در فراز و فرود آن موثر بوده است تا مایه درس آموزی آدمیان شود. پس از آن، با ذکر وقایع هر سال به پیش رفته است. مهم ترین ویژگی کتاب، نوع دسته بندی مطالب آن است؛ نویسنده با ابداعی پذیرفتنی به ارائه قضایای تاریخی دست زده است. او کتاب را بر اساس سال تنظیم کرده و تا آنجا که میسر بوده، هر سال را محور بررسی وقایع و حوادث آن قرار داده و هر چه در آن سال در جهان اسلام رخ نموده و در کتاب های پیشینیان از آن یاد شده، آورده است. بنابراین خواننده به راحتی می تواند رویدادهای پیش آمده در یک سال را در نگاهی کوتاه از نظر گذرانده و نسبت به آنها اطلاعاتی اجمالی بیابد. دیگر ویژگی کتاب، اختصار و پرهیز از زیاده گویی است. نویسنده که وقت زیادی برای جمع آوری اطلاعات خام صرف کرده، به راحتی می توانست با قلم فرسایی، کتابی به مراتب حجیم تر از آنچه عرضه نموده، ارائه کند اما در نظر داشتن مخاطب از یک سو و ارائه مطالب مفید از دیگر سو، وی را از چنین خودنمایی باز داشته و آنچه پدید آمده، چکیده اطلاعات بسیاری است که می تواند غیر متخصص را تا حد بالایی سیراب کند و حتی برای پژوهشگر متخصص نیز بستر پژوهشی مناسبی را فراهم آورد. ویژگی دیگر کتاب، ارائه چکیده اطلاعاتی البته در قالب جدول هایی برای هر سال است که در آن، سه ستون عمودی با عنوان ها، رویدادها، وقایع نظامی و در گذشته ها، در نظر گرفته شده است که خواننده به آسانی و در نگاه آغازین می تواند از تمامی رویدادهای آن سال آگاهی یابد. از ویژگی های دیگر کتاب می توان به جداول انساب، نقشه ها و شناسایی مناطق در پایان کتاب اشاره کرد. بی تردید جست و جوگر تاریخ، با شخصیت ها و نسب هایی رو به رو می شود که تصور صحیح آن آسان نیست. از این رو جدول های انساب که به شناسایی جدولی نسبت ها و ریشه خاندانی شخصیت ها می پردازد، بسیار کارآمد و مفید است. جای ها نیز از چنین مشکلی برخوردارند، به ویژه آنکه گاه در گذر تاریخ، نام محلی دگرگونی یافته یا نام جدیدی بر آن نهاده شده که تشخیص موقعیت جغرافیایی آن به ویژه برای خواننده عادی میسور نیست، جز آنکه به نقشه های گذشته مراجعه کند. از این رو وجود نقشه های جغرافیایی و تعریف و شناسایی مناطق به فهم بسیاری از رویدادها کمک می رساند. این اثر در طبقه بندی مطالعات تاریخی، در تاریخ عمومی جای می گیرد و بر همین اساس، با شاخص های مختلفی چون: شاخص فرهنگ و علوم، شاخص سیاسی و اجتماعی، شاخص نظامی و فتوحات و شاخص عمران، معماری و هنر قابل تحلیل و ارزیابی است. نویسنده در مطالعات خویش، به عنصر شخصیت هایی علمی و گرایش تخصصی آنان عنایت ویژه دارد و البته همین بایسته است؛ چون در پرداختن به رویدادهای مهم هر سال، بی توجهی به دانشمندان و اهل اندیشه، نقصی نابخشودنی است و معمولا، آنچه ذهن پژوهشگر تاریخ را متوجه خود می گرداند، امور مهم و رخدادهای تاثیر گذار است و مهم ترین پدیده های تاثیر گذار و تاریخ ساز، علما و دانشمندان اند و به همین جهت، در این کتاب، به این مقوله هر چند به اختصار و کوتاه پرداخته شده است. این کتاب که می توان در حوزه مطالعات سیاسی نیز، به عنوان ماخذی قابل استفاده به آن نگریست، اطلاعات ارزنده و بسیاری را در حوزه نظامی و فتوحات در اختیار مخاطب خویش قرار می دهد. عمران و آبادانی و معماری و هنر در کارنامه تاریخی جوامع اسلامی تبلور ویژه یافته و بالتبع در این کتاب نیز راه یافته است. ساخت و ساز ابنیه، اماکن، تعمیر راه ها، ابداع قنات ها، بنای سد ها و آبرسانی به مناطق مختلف و مهندسی آنها و نیز چگونگی اعمال ذوق و سلیقه در ساختمان ها و ابزار و وسایل، و هم چنین آنچه در فرح بخشی و تفرج به کار می آمد، مورد توجه قرار گرفته است و از دل داده های این کتاب، می توان تصویری از این جهت پیدا کرد و تاریخ معماری و هنر و آبادانی را به نمایش گذاشت. در پرتو همین شاخص ها، منابع درآمدی، هزینه ها، تعامل اجتماعی، تفریحات و سرگرمی ها، نیازها و دغدغه ها و... محقق توانمند می تواند نگره های تخصصی به تاریخ اسلام بیفکند و تاریخ تمدن و فرهنگ اسلامی را درک کند. با وجود همه نقاط قوتی که ذکر آن گذشت، این اثر خالی از ضعف و کاستی نیست که در این مجال به برخی از این کاستی ها اشاره می کنیم: نویسنده، چنان که خود در مقدمه آورده است، در حوزه حقوق درس خوانده و تاریخ ورزی او صرفا بر اساس ذوق و مطالعات شخصی، آن هم در زمان های فراغت از کار حقوقی بوده است و همین امر موجب شده تا او نتواند با آگاهی کامل و به صورت روش مند به دانش تاریخ روی کند. او در موارد بسیاری با اتکا به بک ماخذ، به نقل مطالب پرداخته است بی آنکه در باب صحت و سقم آنها گفت و گویی کرده یا در صدد کشف واقعیت های نهفته برآید. این نا آشنایی با روش پژوهش تاریخی، موجب شده که نویسنده با بی توجهی به اعتبار یا عدم اعتبار تاریخی اثری یا قدمت و تاخر آن، به استناد پرداخته و هیچ شیوه ای را مراعات نکند. موضوع دیگر، استناد مطالب مربوط به شخصیت ها به کتاب «الاعلام» اثر خیرالدین زرکلی است. هر چند به ادعای نویسنده در مقدمه کتاب، اعلامی که در کتاب «الاعلام» نیامده در این کتاب مورد توجه قرار گرفته اند، ولی شمار آنان چندان قابل توجه نیست. 
  

• رویدادهای تاریخ اسلام (دوره دو جلدی)
• نویسنده: دکتر عبدالسلام ترمانینی
• انتشارات: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

منبع: مجله الف- تیر 89