• یوسف بیگ باباپور، عضو هیات علمی دانشگاه و دانشجوی دکتری تاریخ علم

منجمی از ری

نگاهی به آثار و نظریه های نجومی

ابوالحسین عبدالرحمان صوفی رازی

خلاصه ی مقاله:
ابوالحسین عبدالرحمان صوفی رازی (291-376 هجری)، دانشمند بزرگ اخترشناسی اهل ری است. اثر ارزشمند او به نام «صور الکواکب»، یکی از شاهکارهای علمی نجوم دوره ی اسلامی است که در سده ی چهارم هجری نگاشته شده است. بسیاری از نظریه های بدیع و خارق العاده ی او درباره ی اجرام آسمانی، موضعشان، قدرشان و رنگشان امروزه مورد تایید دانشمندان جهان قرار گرفته و همه را به اعجاب و تحسین وادهشته است. وی بدون استفاده از تلسکوپ که اندکی بعد از وی توسط ابن هیثم مطرح شد، با چشم معمولی سحابی های فلکی را رصد کرده و در آثار خود ثبت کرده است. اهمیت کتاب «صور الکواکب» وی که به زبان عربی نگاشته شده، به قدری بود که دانشمند عظیم الشأنی چون خواجه نصیر الدین طوسی آن را ترجمه و با خط خویش کتابت کرده است و نسخه ی نفیس آن در استانبول (ایاصوفیا) موجود است. امروزه دانشمندان غرب تحقیقات گسترده و مفصلی درباره ی نظریه ها و آثار صوفی رازی انجام داده اند و اکثر کتاب های او را به زبان های مختلف اروپایی ترجمه کرده و به چاپ رسانده اند. از صوفی رازی آثار دیگری نیز موجود است. ترجمه هایی نیز از «صور الکواکب» او توسط چند تن از دانشوران دیگر، از جمله خواجه نصیر الدین طوسی، انجام یافته که نسخی از هر کدام در کتاب خانه های مختلف دنیا موجود است. در این مقاله کوشیده شده است که با مراجعه به اکثر منابع طراز اول تاریخ علم و کتب نجومی مختلف و دیگر منابع، جایگاه صوفی رازی را در پیش برد نجوم علمی در جهان و ارج نهادن دانشمندان دیگر به کارها و نظریه های وی نشان داده شود.
مقدمه
به طور کلی می توان کتاب های نجومی را به چهار دسته تقسیم بندی کرد: دسته ی اول کتاب های ابتدایی که عنوان مدخل هیأت دارد و اصول و مبادی این علم به صورت اجمالی و بدون ذکر دلیل در آنها آمده است و به کتاب های هیأت زمان حاضر شباهت دارد؛ از این دسته است: کتاب احمد بن محمد بن کثیر الفرغانی (م.247 ه.ق) به نام «کتابا فی جوامع علم النجوم و اصول الحرکات السماویه» یا «الفصول الثلاثین» یا «کتاب علل الافلاک»، کتاب خواجه نصیر الدین طوسی (م. 672 ه.ق) به نام «تذکره النصیریه فی الهیئه»، کتاب چغمینی (م. 745 ه.ق) به نام «الملخص فی الهیئه»، کتاب بهاءالدین محمد بن الحسین العاملی (م. 1031 ه.ق) به نام «تشریح الافلاک» و نظایر آن. دسته ی دوم کتاب های مطول است که تمام علم هیأت در آن ها مورد بحث قرار گرفته و هر چه در آن ها آمده، با دلایل هندسی به اثبات رسیده است و نیز همه ی جداول عددی که در کارهای نجومی مورد نیازند، در آن ها وجود دارد. از میان این کتاب ها، که بر روش کتاب «مجسطی» بطلمیوس نوشته شده، کتاب های ذیل را می توان نام برد: «المجسطی»، تألیف ابوالوفای البوزجانی (م. 388 ه.ق)، «القانون المسعودی»، تألیف ابوریحان بیرونی (م. 440 ه.ق)، «تحریر المجسطی» تالیف خواجه نصیر الدین طوسی (م. 672 ه.ق)، «نهایه الادراک فی درایه الافلاک» تألیف قطب الدین محمود بن مسعود الشیرازی (م. 710 ه.ق)، کتاب «اصلاح المجسطی»، تألیف جابر بن أفلح الاشبیلی (م. 540 ه.ق) و نظایر آن. دسته ی سوم، کتاب هایی است که تنها برای رفع نیاز حسابگران و رصد کنندگان تألیف شده و به نام «اَزیاج» یا «زیجات» یا «زیجه» نامیده می شود. اصل لفظ زیج از زبان پهلوی است که در زمان شاهان ساسانی در میان ایرانیان رایج بوده است. در این زبان «زیگ» به معنی تارهای پارچه است که پود در میان آن ها بافته می شود. سپس ایرانیان این اسم را، به ملاحظه ی شباهت خط های قائم جداول عددی با تارهای نساجی، بر این جداول نهادند. این کتاب ها همه ی جداول ریاضی را که هر محاسبه ی نجومی از روی آن ها صورت می گیرد، شامل است و علاوه بر آن قوانین استفاده ی از این جداول، غالبا بدون برهان هندسی، در این گونه کتاب ها آمده است. از این جمله است: «الزیج الصابی» تألیف محمد بن جابر بن سنان البتانی (م. 317 ه.ق) و کتاب های متعدد دیگر. دسته ی چهارم، کتاب هایی است در موضوعات خاص هم چون تقاویم و مصنفاتی است در ساختن و به کار بردن آلات نجومی یا در وصف صور فلکی و تعیین مواضع ستارگان آن ها بر حسب طول و عرض. از این نوع است: کتاب «جامع المبادی و الغایات» تالیف ابوعلی الحسن المراکشی (م. 660 ه.ق) که متضمن توصیف آلات رصدی است و کتاب «الکواکب و الصور» یا «صور الکواکب» تالیف ابوالحسین عبدالرحمان بن عمر الصوفی ارازی (م. 376 ه.ق). جورج سارتون در کتاب خود اثر اخیر را با عنوان «الکواکب الثابته المصوره» آورده و آن را یکی از سه شاهکار نجوم رصدی مسلمانان می شمارد. دو اثر دیگر، کتاب ابن یونس و الغ بیگ است. آن چه در این مقاله، بدان خواهیم پرداخت و مفصلا درباره ی وی و آثار ارزنده اش سخن خواهیم گفت، بزرگ ترین منجم سده ی چهارم هجری، از لحاظ نظریات و تئوری های درست و پیشرفته ی اختر فیزیک در سده ی مزبور است که پس از قرون متمادی بعدی، بسیاری از نظریات وی توسط اختر شناسان غربی، بالأخص دوره ی رنسانس ثابت شد و به ثبت رسید. اهمیت این شخص در علم نجوم و هیات به حدی است که در ردیف نام دانشمندانی چون خواجه نصیر و بیرونی شمرده می شود و حتی به دلیل تجلیل از یاد و عظمت کار این دانشمند بزرگ ایران دوره ی اسلامی، در درجه ای معین در کره ی ماه، حفره ای به نام ایشان ثبت شده است که ذیلا به تفصیل آن خواهیم پرداخت:
عبدالرحمن صوفی، دانشمند ری
در چهاردهم محرم، سنه ی 291 هجری قمری (17 آبان 282 شمسی/ هشتم نوامبر 904 میلادی) در شهر ری کودکی متولد شد که بعدها یکی از بزرگترین دانشمندان علم نجوم شد. نام این کودک را عبدالرحمن گذاشتند و بعدها کنیه ی «ابوالحسین» یافت. پدرش مردی وارسته و درویشی بود که در جرگه ی صوفیان شهر ری زندگی می کرد. از نشو و نمای دوران کودکی و ایام صباوت و جوانی او اطلاع دقیقی در دست نداریم، جز آن که زمانی که نام اولین استادش را ذکر می کند، سال 335 هجری و زمانی است که برای اولین بار جهت تحقیق در یک مساله ی نجومی بار سفر بست و در سن 44 سالگی (335 ه.ق) به دینور رفت و دو سال بعد در اصفهان رحل اقامت افکند (337 ه.ق). زمانی که عضدالدوله ی دیلمی در سال 338 ه.ق به حکومت فارس رسید، او را به دربار خود خواند؛ زیرا عضدالدوله حکمران دانشمند آل بویه، خود نیز علاقه مند به فرا گرفتن دانش ریاضی و نجوم بود و عبدالرحمن را به استادیش برگزید. در این جا بود که بارقه ی نبوغ، استعداد، هوش و ذکاوت او درخشیدن گرفت و در اندک زمانی دانشمندان عصر خود را متوجه کارهای خود کرد. در همین زمان بود که او دانش نجوم و اختر شناسی واقعی را که خالی از خرافات و اوهام بود، به عضدالدوله می آموخت و مقام استادیش به جایی رسید که عضدالدوله ی دیلمی از او به عنوان یکی از سه استاد برتر خود نام می برد، چنان که «قفطی» می گوید: «... عضدالدوله همواره گفتی: هر وقت مردم به علم و معلم افتخار نمایند، من می گویم: معلم من در نحو «ابوعلی فارسی» است، و معلم من در زیج «ابن الاعلم»، و معلم من در معرفت کواکب ثابته و امکنه و مسیر ایشان، «صوفی»...». او کتاب بی نظیر و اعجاب برانگیزش را که بیشتر به یک معجزه شبیه است و هنوز مایه ی تحیر دانشمندان جهان است، در همان سال های اول اقامت در شیراز، شروع به تحریر و تدوین کرد. این کتاب به نام «صور الکواکب» معروف است و البته نام های دیگری نیز دارد که ذکر خواهیم کرد. هنوز دانش غرب متحیر است که چگونه عبدالرحمن صوفی رازی بودن داشتن تلسکوپ، سحابی ها را کشف کرد و ستارگان مزدوج را شناخت و اصلاحی بر نظریه ی بطلمیوس گذاشت و محاسباتی بسیار دقیق و مشخص انجام داد که با آخرین تحقیقات جهان امروز که با جدید ترین وسائل صورت می گیرد، برابری می کند. نَلینو در کتاب «علم الفلک» که ترجمه ی بسیار عالمانه ی آن توسط استاد مرحوم احمد آرام صورت گرفته، در چندین جا از عبدالرحمن به عظمت و شکوه یاد می کند. وی پس از بحثی مفصل درباره ی آگاهی اعراب جاهلی بادیه نشین از ثوابت (ستارگان) و نام گذاری آن ها، درباره ی عبدالرحمن می گوید: «اگر کسی بخواهد به وسعت معرفت آنان (اعراب دوره جاهلی) نسبت به ستارگان آگاه شود، باید به کتابی که ابوالحسن عبدالرحمن بن عمر الصوفی، متوفی به سال 367/986 درباره ی کواکب و صور فلکی نوشته است، مراجعه کند. وی در ضمن بیان و توصیف هر یک از صورت های فلکی، نام های ستارگانی که در نزد اعراب بادیه نشین متداول بوده، آورده است و شماره ی این نام ها به حدود دویست و پنجاه یا بیشتر می رسد. از گفته های عبدالرحمن صوفی درباره ی منازل قمر بر ما آشکار می شود که ایشان در تثبیت صور ستارگان به راهی رفته اند که با راه علمای هیئت یونان اختلاف دارد و غالبا چنان است که میان صور فلکی اعراب و صور فلکی یونانیان توافقی دیده نمی شود». دومیلی، درباره ی عبدالرحمن می نویسد: «منجمی بود که شخصا به رصد و محاسبه ی ستارگان می پرداخت و به همین دلیل نه تنها موضع ستارگانی را که تا آن زمان معلوم نبود معین کرد، بلکه موفق شد که چندین رصد اشتباه یونانیان را تصحیح کند و دانشمندان جدید توانستند با توجه به دقتی که عبدالرحمن در کارهایش به کار برده بود، تغییراتی بطئی در درخشندگی ستارگان را دقیقا بررسی کند. این بررسی در علم نجوم Trepidation of  Movement of fixed star نامیده می شود که پایه گذار آن عبدالرحمن صوفی است». ابوریحان بیرونی، استاد مسلم نجوم در چندین جا از عبدالرحمن یاد می کند و در کتاب «قانون مسعودی» محاسبات رصد او را برای ستارگان برتر و بهتر از بطلمیوس دانسته و قدر ستارگانی را که او محاسبه کرده، مسلم و معین می داند. کالین ا.رُنان، در کتاب خود، درباره ی صوفی می نویسد: «یک ایرانی به نام ابوالحسین صوفی که از زندگی و کارش چیز زیادی دانسته نیست، به خاطر ارصادات خویش و توصیفات خود ستارگان شهرت داشت. کتاب «صور الکواکب» او از کتب کلاسیک اختر شناسی اسلامی شد و بعدها به غرب راه یافت. نام نویسنده آن در غرب «ازوفی» ترجمه شد. صوفی نخستین تجدید نظر به راستی نقادانه را بر فهرست ستارگان بطلمیوس انجام داد و شواهدی از ارصادات دقیق خود را به آن افزود؛ به علاوه او نتایجی را که خود به دست آورده بود، به شکلی کاملا واضح برای تک تک صورت های فلکی مطرح ساخت و یکایک ستارگان را مورد بحث قرار داد؛ موضعشان، قدرشان (میزان درخشندگی شان) و رنگشان. از هر صورت فلکی دو نقش ارائه داد، یکی به گونه ای که از خارج کره ی فلکی دیده میش ود و دیگری چنان که از داخل به چشم می آید، یعنی همان طور که در آسمان رویت می شود. جدولی نیز از همه ی ستارگان با موضع و قدرشان وجود داشت. به علاوه همه ی ستارگان به عربی نام گذاری شده بود. نام اکثر آنها را ما هنوز به همان صورت به کار می بریم؛ مثل الدبران، الطائر، بیت الجوزا، رِجل و...
شکی نیست که کتاب صوفی به یک نیاز مهم علمی پاسخ داد و اختر شناسان عرب یا غربی، نسل بعد النسل، آن را به نحو احسن به کار بردند. چنان که از راصدی چنین اهل عمل انتظار می رود، صوفی به ساختن ابزار نیز اقدام کرد. هم چنین کتابی درباره ی اسطرلاب و کتابی دیگر پیرامون ستاره خوانی نوشت. ستاره خوانی را معاصر او، ابوریحان بیرونی نیز پذیرفت». کتاب «صور الکواکب» صوفی، علاوه بر مباحث بدیع علمی، توأم با نقد و رد نظریه ی پیشینیان یا معاصران صوفی نیز هست. به عنوان نمونه، در چندین جا به کتاب «زیج صابی» تألیف بتانی (م. 317 ه.ق) ایراد وارد کرده است؛ مثلا هنگام بحث از منازلی که در هر یک از صور بروج طبیعی که ستارگانی اند که واقعا در فلک البروج جای دارند، واقع می شود، درباره ی بتانی چنین می گوید: «... و هم چنین بتانی، چون خواست که از خویشتن اظهار معرفت منازل و کواکب بر طریقه ی عرب کند، و در کاری ایستاد که نه کار او بود، نقص او ظاهر شد». یا درباره ی ابوحنیفه ی دنیوری گوید: «و هر چند ما درعلم انواع بسیار کتاب ها دیده ایم، اما تمام ترین و کامل ترین آن کتاب ها که در این فن دیده ایم، کتاب ابوحنیفه ی دینوری است؛ و آن کتاب دال است  بر آن که او را به اخبار و اشعار و اسجاعی که در این فن از عرب منقول است، معرفتی بوده است تمام تر از معرفت دیگر کسانی که در این شیوه تألیف کتب کرده اند؛ و با این همه، من نمی دانم تا معرفت او کواکب را بر مذهب عرب، با دعوی عیان که می کند، چگونه بوده است؛ چه، او از ابن اعرابی و ابن کُناسه و غیر ایشان بسیار چیزهایی از احوال کواکب باز می گوید که دال است بر قلت معرفت ایشان به آن کواکب؛ و اگر او نیز که ابوحنیفه است، آن کوکب را شناخته بودی، آن خطاها به اسناد ایشان نیاوردی». سپس عبدالرحمن صوفی دلایلی می آورد بر آن که ابوحنیفه در رصد کردن ماهر نبوده است. این موارد نشان می دهد که صوفی به همه ی کتب و آثار نجومی قبل و هم عصر خود دسترسی و احاطه داشته و به رد و قبول و تحلیل مباحث آن ها پرداخته است. امروزه، چنان که گفته شد، بسیاری از نظریه های علمی صوفی مورد تایید دانشمندان غرب قرار گرفته است. در شکل ذیل نقاط معین شده، عبارت از ستارگانی اند که عبدالرحمن مکان آن ها را تثبیت کرده است: به همین دلیل در سال 1960 میلادی، کنگره های جهانی نجوم اعلام کرد که عبدالرحمن صوفی رازی، دانشمند شهیر ایرانی 996 سال قبل، بدون داشتن وسائل امروزی، محاسباتی که انجام داده بود، درست، صحیح، قابل تعمق و تحقیق و تثبیت است؛ به همین دلیل در مقدمه ی کتاب «تحقیق در سحابی ها» آمده است: «پیدایش تلسکوپ در دانش اخترشناسی که در سال 1609 میلادی انجام گرفت، مطالعات سریع و لازم را در عصر خود به وجود نیاورد و حتی در تعیین و شمارش سحابی های شناخته شده از خود فعالیتی نشان نداد و در این زمینه گالیله بیش از دیگران که سحابی خرچنگ (پرایسپه) را از تعدادی از ستارگان مشخص آسمان تشخیص داده بودند، کشف جدیدی را به وجود نیاورد. یک سال بعد در سال 1610 میلادی یک دانشمند علوم فرانسوی به نام «نیکلاس پیرسک» با اطلاعاتی که از کارهای گالیله داشت، مشاهده کرد که ستارگان میانی «شمشیر صورت فلکی جبار»، شبیه به سحابی اند و در سال 1912 م. «سیمون ماریوس»، سحابی اندرومدا را پس از یک تردید طولانی تایید کرد. در حالی که اولین رصد ثبت شده درباره ی «سحابی اندرومدا» به وسیله ی یک منجم ایرانی به نام «الصوفی» در قرن دهم میلادی، یعنی 947 سال قبل از اعلام «ماریوس»؛ انجام گرفته بود.» به همین دلیل نام این دانشمند بزرگ مسلمان ایرانی را به نام «Azofi» در مدار 22 درجه ی جنوبی و نصف النهار 13 درجه ی کره ی ماه به ثبت رسانیدند و زینت بخش فرهنگ نامه ها و رصدخانه های دنیا شد. به علاوه دانش نجومی، امروزه فقط یک مکان را شایسته ی نام او ندانسته، بلکه 9 نقطه ی دیگر را به نام «الصوفی» روی کره ی ماه نام گذاری کرده است. در جدول زیر نام و درجه ی مکان هایی که روی کره ی ماه به نام «Azofi» (الصوفی) نام گذاری شده، آمده است: کتاب «الصور الکواکب» صوفی، والین بار در سال 647 ه.ق توسط خواجه نصیر الدین طوسی از زبان عربی به زبان فارسی ترجمه سال 1843 میلادی، دانشمندی به نام اوگلاندر کتابی را به نام «سحابی یونیورس» در برلین منتشر کرد. دانشمندان نجوم تا آن زمان توجه زیادی به ستارگان سحابی کهکشان نداشتند. به تدریج که تحقیق درباره ی سحابی ها و کهکشان آغاز شد، پرده ها کنار رفت و دانشمندان در کتاب خانه ای متوجه کتابی شدند که در سال 1831 میلادی (12 سال قبل از کتاب اوگلاندر) متعلق به عبدالرحمن صوفی رازی و توسط دانشمندی به نام «کوسین پیرسوال» از روی سه نسخه ی خطی که در کتاب خانه های پاریس موجود بوده به زبان فرانسه ترجمه شده است و پس از تحقیق درباره ی آن کتاب در می یابند که «اوگلاندر» مطالب کتابش را از روی کتاب عبدالرحمن استنساخ کرده بود؛ به عمین دلیل است که مرکز علمی تحقیقات نجوم و بخش سحابی ها که در لندن بود، در کتاب «تحقیق سحابی» که قسمتی از آـن در مجله ی انجمن نجوم بریتانیا سال 1986 میلادی در شماره ی 4، جلد 78 چاپ می شود، در صفحه ی 263 نام او را بر سر لوحه ی محققین چاپ می کند. دانشمندان ریاضی و نجوم جهان همه معترف اند که کتاب عبدالرحمن در حدود 879 سال (از تاریخ اتمام کتاب صوفی 964 میلادی تا سال چاپ کتاب اوگلاندر 1842 میلادی) بدون رقیب در عرصه ی جهان نجوم گام بر می داشته است. ترجمه ی گران بها و صحیح و دقیق «Schjellerup» که در سال 1874 میلادی در سن پترزبورگ به چاپ رسید. او را به حق باید زنده کننده ی نام عبدالرحمن بخوانیم و بسیار به جاست که تجلیلی هم از او به عمل آید، پس از 990 سال حقایق را از پرده بیرون می افکند و جهان نجوم را متوجه کتابی به نام «صور الکواکب عبدالرحمن صوفی رازی» می کند. سپس نسخه های خطی این اثر گران بها جست و جو می شود و آن ها را در برلین، پاریس، اسکوریال، آکسفورد، استانبول، ایندیا افیس و واتیکان می یابند. چون نسخه ی الغ بیگ از نسخ دیگر صحیح تر و دارای نقاشی های زیبا و فاقد اختلافاتی بود که در نسخه های دیگر یافت می شده است، از این لحاظ خواجه نصیر نسخه ی کتاب خانه ی الغ بیگ را به فارسی ترجمه می کند و در سال 647 هجری آن را به اتمام می رسان. این کتاب که به خط خواجه نصیرالدین طوسی است، پس از انقراض ایلخانیان (654- 745 ه.ق) به خزانه ی سلطنتی جلایری ها (757-814 ه.ق) که در بغداد بودند، منتقل می شود و در سال 508 در اختیار سلطان احمد جلایر قرار می گیرد. ترجمه ی فارسی این کتاب به سمرقند می رسد و به اختیار الغ بیگ در می آید و سپس  به طریقه ی نامعلومی به استانبول می رود و فعلا در کتاب خانه ی ایا صوفیا وجود دارد که در صفحه ی اول و آخر این کتاب یادداشت سلطان احمد فاتح و وقف نامه ی سلطان محمود خان اول که آن را برای کتاب خانه ی ایاصوفیه وقف کرده است، ملاحظه می شود. ترجمه ی فارسی دیگری نیز از صور الکواکب توسط لطف اله بنی احمد نادر معمار لاهوری که در سال 1092 هجری به انجام رسیده است، کشف می شود. ترجمه ی دیگری که توسط حسن بن سعد قائینی در سال 1042 هجری انجام گرفته است، نیز موجود است. اما اولین، صحیح ترین و مهم ترین ترجمه آن که در سال 647 هجری قمری (250 میلادی) به انجام رسیده، همان است که توسط خواجه نصیر صورت گرفته و در کتاب خانه ی ایا صوفیه با شماره ی 2595 موجود است. آلفونسو پادشاه محقق و دانشمند کاستیل (1252- 1284 میلادی) به ترجمه ی کتاب عبدالرحمن همت گماشت و دستور داد «یهودا بن موسی شموئیل لاوی»، «یوحنا مسینائی» و «یوحنا کریمونیائی» با حفظ اصالت در ترجمه ی کتاب صور الکواکب به زبان اسپانیولی اقدام کنند. از این تاریخ بود که کلکه ی «الصوفی» به «Azofi» تغییر یافت و در محافل علمی اروپا رخنه کرد. عبدالرحمن در شهرهای بصره، بغداد و شیراز رصدهایی انجام داد و حتی در بعضی کتب نوشته شده که در جنوب ایران مدتی به محاسبات نجومی مشغول بوده است. ابوریحان بیرونی در کتاب «تحدید النهایات الاماکن» نوشته است که رصد میل دایره البروج به امر عضدالدوله در شیراز انجام گرفت و وسیله ای که با آن کار می کرد، دستگاهی بود که قطر داخلی اش دو ذراع و نیم بوده است. اعضای هیأتی که تحت نظر عبدالرحمن مسوول این تحقیق علمی، مشغول به کار بودند، عبارت بودند از: «ابوسهل کوهی»، «احمد سجزی» و «نظیف بن یمن» که در سال 359 (برابر با سال 970 میلادی) چنین تحقیق علمی را انجام دادند.
آثار عبدالرحمان           
غیر از آنچه ذکر شد، کتاب های دیگری از عبدالرحمن باقی مانده است که عبارت اند از:
1- رساله فی العمل اسطرلاب: نسخه ای خطی از آن به شماره ی 2642 در کتاب خانه ی ایا صوفیه موجود است.
2- کتاب فی العمل بالاسطرلاب: دارای 42 فصل که نسخه ای از آن در کتاب خانه ی توپقاپوسرای استانبول به شماره ی 1/3509 نگه داری می شود.
3- کتاب الاسطرلاب: در 46 فصل که نام این کتاب در فهرست فارسی (جلد یک صفحه ی 329) و در فهرست دانشگاه (ج 3 صفحه ی 829) ذکر شده است.
4- کتاب العمل بالکره الفلکیه: در 157 فصل نوشته شده و یک نسخه ی خطی از آن در کتاب خانه ی توپقاپوسرای استانبول به شماره ی 1/3505 موجود است.
5- کتاب المدخل الی علم النجوم و احکامه: در 64 فصل نوشته شده است. قسمتی از آن که نسخه ای خطی است در کتابخانه ی استانبول و قسمتی دیگر در کتاب خانه ی پاریس است.
6- تذکره مطرح الشعاع: بیرونی در کتاب قانون مسعودی (در جلد سوم، صفحه ی 1388) از آن نام می برد، این کتاب هم مفقود شده است.
شرح جزئیاتی از کارهای عبدالرحمن صوفی رازی
1- بررسی تعداد 333 ستاره ی داخل و 29 ستاره ی خارج از محدوده ی صورت های فلکی شمالی.
2- بررسی تعداد 28 ستاره ی داخل و 61 ستاره ی خارج از صورت فلکی منطقه البروج.
3- 297 ستاره ی داخل و 19 ستاره ی خارج از صورت فلکی جنوبی تا مدار ستارگان سهیل و آخر النهر و مثلث جنوبی را رصد، محاسبه و مشخصات دقیق آنها را به درجه، دقیقه و ثانیه معلوم کرده است. جمع کل ستارگانی که به دقت محاسبه و بررسی شده اند، 1027 عدد است که شامل 15 ستاره ی قدر اول، 34 کوکب قدر دوم، 206 اختر قدر سوم، 428 ستاره ی قدر چهارم، 258 ستره ی قدر پنجم و 86 ستاره ی قدر ششم است.
4- برای هر صورت فلکی جدولی ترسیم کرده است. سپس در جدول هر صورت فلکی شماره ی ردیف ستارگان را به صورت حروف ابجد شروع کرده و در خانه ی دوم جدول نام های کواکب و مشخصات محل آنها را شرح داده است.
5- عبدالرحمن با توجه به قدر و نورانیت کم و زیاد ستارگان حرکات خاص آن ها را که امروز «Propet MotionL» نامیده می شود، محاسبه کرده است. محاسباتی که صوفی در مورد تغییر رنگ بعضی از ستارگان مانند ستاره ی «الغول» انجام داد، بسیار جالب است؛ به همین دلیل کتاب او نظر محافل علمی دنیا را به خود جلب کرد و این تحقیقات را به نام «Long period variable Naebulae» (ستارگان با نورانیت متغیر دراز مدت در برابر ستارگان متغیر کوتاه مدت یا قیقاوسی) خواندند.
6- عبدالرحمن به محاسبه ی زمان طولانی (سحابی های متغیر) پرداخت و تحقیق کاملی در سحابی «امرأه المسلسله» (زن به زنجیر بسته) انجام داد. هیچ دانشمندی نمی داند، جایی که گالیله با دوربین نجومی اش نتوانست چنین مطالعاتی را انجام دهد، عبدالرحمن چگونه آن را کشف کرده است.
7- قدر ستارگان: ستاره شناسان قدیم نورافشانی ستارگان را به 6 طبقه تقسیم کرده بودند. هیپارک، دانشمند یونانی که در «رودس» در 200 سال قبل از میلاد زندگی می کرد، 20 ستاره ی درخشان را قدر اول نامید و سپس 50 ستاره ی کم نورتر را قدر دوم و ستارگان دیگر را به همین ترتیب تا قدر ششم تقسیم کرد که تا اواسط قرن نوزدهم میلادی این سیستم بندی علمی قدر ستارگان از زمان فخنر از سال 1859 میلادی انجام پذیرفت و بر اساس این تقسیم بندی که با دستگاه های نور سنج انجام گرفت، مشاهده شد که ستاره ی قدر اول 512/2 برابرر نورش از قدر دوم بیشتر است و ستاره ی قدر سوم 512/2 برابر قدرت نورافشانی اش از قدر دوم کمتر است و به همین ترتیب تا قدر ششم که با چشم غیر مسلح دیده می شوند. بنا بر این فرمول نورافشانی ستارگان برابر است با:
روشنایی ستاره ی قدر اول، 512/2 برابر قدر دوم است، در نتیجه قدر دوم 512/2 برابر کمتر از قدر اول می درخشد.  
روشنایی ستاره ی قدر سوم 512/2 x 512/2= 31/6 برابر کمتر از قدر اول است.
روشنایی ستاره ی قدر چهارم (512/2 x 512/2 x 512/2(= 85/15 برابر کمتر از قدر اول.
روشنایی ستاره ی قدر پنجم (512/2x 512/2x 512/2x 512/2( = 81/39 برابر کمتر از قدر اول.
روشنایی ستاره قدر ششم (512/2x 512/2x 512/2x 512/2(2/512x  = 100 برابر کمتر از قدر اول.
یعنی ستاره های درخشان آسمان در حدود 100 برابر از ستارگان بسیار ریزی که با نور کم می درخشند، بیشتر نور دارند.
بعضی از ستارگان از قدر اول درخشان ترند؛ بنابر این قدر آنها را «صفر» در نظر می گیرند یا قدر منفی به آنها می دهند؛ مانند ستاره ی وگا دارای قدر مطلق (صفر) و ستاره ی شعرای یمانی که تقریبا دارای قدر مطلق (42/1-) است.
پانزده ستاره ی قدر اول که قابل رویت اند عبارت اند از: 
7-1- ستاره ی شعرای یمانی در صورت فلکی کلب اکبر با قدر 42/1- که از درخشان ترین ستاره هاست.
7-2- ستاره ی سماک رامح در صورت فلکی عوایا (ارکتورس) با قدر 1/0.
7-3- ستاره ی یدالجوزا در صورت فلکی جبار (بلاتریکس) با قدر 1/0.
7-4- ستاره ی نصر واقع در صورت فلکی شلیاق (وگا) با قدر (0).
7-5- ستاره ی عیوق در صورت فلکی ممسک غنان (کاپلا) با قدر 2/0.
7-6- ستاره ی شعرای شامی در صورت فلکی کلب اصغر (پروکیون) با قدر 4/0.
7-7- ستاره ی نسز طائر در صورت فلکی عقاب (الطیر) با قدر 8/0.
7-8- ستاره ی الدبران در صور فلکی ثور (الدبران) با قدر 8/0.
7-9- ستاره ی ابط الجوزا در صورت فلکی جبار (بت الگیوز) با قدر 9/0.
7-10- ستاره ی قطب العقرب در صورت فلکی عقرب (انتارس) با قدر 9/0.
7-11- ستاره ی سماک اعزل در صورت فلکی سنبله (اسپیکا) با قدر 1/0.
7-12- ستاره ی فم الحوت در صورت فلکی حوت جنوبی (فاماحوت) با قدر 2/1 .
7-13- ستاره ی راس التوام شرقی در صورت فلکی جوزا (کاستور) با قدر 2/1 .
7-14- ستاره ی نب الدجاجهدر صورت فلکی دجاجه (دنب) با قدر 3/1 .
7-15- ستاره ی قلب الاسد در صورت فلکی اسد (رگواوس) با قدر 3/1.
در ترجمه ی صور الکواکب عبدالرحمن که به خط خواجه نصیر الدین طوسی است، آمده است: «بعضی از کواکب این صورت و بعضی از کواکب ماهی شمالی از آن دو ماهی که بطلمیوس در قسم دوازدهم از بروج آورده است (یک سحابی) که ملاصق کوکب (چهاردهم) است (به شکل مراجعه شود) و بر بالای آن است که هر دو از یک دیگر دور می شوند (فریضه جدول هبل) سپس به یکدیگر نزدیک می شوند و چون از لطخه (سحابی) بیرون آید به کوکبی خرد بگذرد نزدیک به لطخه ی (سحابی) که بطلمیوس ذکر آن نکرده.» سپس شرح مفصلی درباره ی این سحابی و سایر ستارگان صورت فلکی مذکور می نویسد. همین صورت فلکی است که در اصلس یونیورس رسم شده و کلیه ی ستارگان همان هایی هستند که عبدالرحمن مطالعه کرده است. سحابی (M 32) به صورت یک حلقه ی بیضی کشیده است، دیده می شود همان سحابی الصوفی است که به نام «Great Nebulue» نامیده شده و فاصله ی آن تا زمین در حدود دو میلیون و سیصد هزار سال نوری است.
8- چنان که اشاره شد، عبدالرحمن اشتباهات رصدهای «بتانی» و «بطلمیوس» را اصلاح کرد و خطاهای آنان را ارائه داد. نسخه ای در کتاب خانه ی پاریس «کدیکس» به شماره ی 2389 موجود است که عبدالرحمن محاسبات نجومی کتاب «مجسطی» بطلمیوس را اصلاح کرده است. جالب ترین مساله ای که در کتاب بطلمیوس وجود دارد، این است که او ستارگان خوشه ای «پاریسپه» را که در برج ثور و به نام سحابی سرطان اند و نامی ایرانی دارند و در کتاب «بندهش» از زمان ایران باستان آن را به نام «پرایسپه» نام گذاری کرده بودند، به همان نام اصلی ایرانی در کتابش ذکر می کند و آن را جزو مطالعات خود به شمار می آورد.
9- عبدالرحمن سحابی های جدیدی کشف کرد که چون نامی برای آن ها نگذاشته و تنها به تعیین دقیق محل آن ها اکتفا کرده بود، از این لحاظ دانشمندان اروپایی برای آنها نام نهادند و آن ها را به نام سحابی «Cancer Nebulae» و سحابی «Vulpecuta» نامیدند.
10- عبدالرحمن با دقت خاصی انبوه سحابی های درون صورت فلکی خرچنگ را تعیین کرد و آن را از سایر ستارگان اطراف خود متمایز کرد و مشخصات آن را نوشته است. مثلا نام سحابی های داخل صورت فلکی خرچنگ که سابقا ستاره ی پرایسپه نامیده می شد و نام قدیم ایرانی داشته، به همان نام «Praesepe» ایرانی نوشته شده است که به معنی انبوه و کندویی از مجتمع زنبوران است. نام جدید آن امروزه «Beehive» گذاشته شده و نمایانگر این است که دانش نجوم اروپایی تا حدی معتنابهی از نجوم ایرانی متاثر شده است.
11- دو سحابی دیگر به نام عبدالرحمن صوفی رازی ثبت شده که یکی در صورت فلکی روباه است؛ به نام «Vulpecula» و دیگری در صورت فلکی قوس یا «رامی» است که اروپاییان آن را به نام «Sagittarius» می شناسند. سحابی ای که مورد مطالعه ی عبدالرحمن قرار گرفته، در مجموعه ی ستارگان صور فلکی روباه است. این سحابی یکی از سحابی های بسیار جالب آسمان است که به صورت پروانه ی آبی و قرمز رنگی است و عکس های تلسکوپی آن دنیای بسیار حیرت آور و جالبی را از گازهای مشتعل و پیچیده ای را نشان می دهند که حلقه در حلقه اند و مانند حلقه ی دود سیگار در فضای لایتناهی به طرز جالب و حیرت انگیزی دور خود می چرخند.
12- در صورت فلکی تیرانداز، سحابی دیگری است که توسط عبدالرحمن با چشم معمولی و بدون دوربین مطالعه، ترسیم و تثبیت شده است. سحابی نام برده به شکل دایره ای است که از تعدادی نقاط تشکیل یافته است. سحابی مذکور امروزه به نام «M22» خوانده می شود و حالت خاصی دارد که از لحاظ تحقیقات نجومی بسیار جالب است.
13- یکی دیگر از کارهای عبدالرحمن ساختن یک کره ی سماوی نقره ای است که آن را برای عضدالادوله ی دیلمی ساخته و در حقیقت یکی از کارهای سماوی بسیار دقیق و جالب است که در موزه ی قاهره نگه داری می شود. این وسیله از شاهکارهای تعیین مکان های صور فلکی روی کره است و بهترین وسیله ی تایید محاسبات خود اوست.
نگاهی به برخی ترجمه های فارسی از «صور الکواکب»      
1- ترجمه ی صورالکواکب (صور السمائیه): ترجمه از خواجه نصیر الدین طوسی (م. 672 ه.ق.) که در روز دوشنبه 25 ذی قعهده ی 647 هجری به انجام رسانده. نسخه ها:
* استانبول، ایاصوفیا، شماره ی 9525، به قلم خواجه نصیر، مکتوب 25 ذی قعده ی 647 هجری، با امضای الغ بیگ فرزند شاهرخ و تملک سلطان احمد جلایر، با 69 شکل زیبا و 134 برگ. نسخه ی بسیار نفیس و باارزشی است.
* آستان قدس رضوی، شماره ی 23 (ریاضی)، نستعلیق، 1063 هجری، به دو واسطه از نسخه ی خط نگارنده گرفته شده است و 134 برگ (فهرست آستان قدس رضوی، ج 3، ص 306).
* کتاب خانه ی مجلس، شماره ی 196، نستعلیق، 1086 هجری، با 84 شکل و جدول، در 213 برگ (فهرست مجلس، ج 2، ص 107).
* کتاب خانه ی ملک، شماره ی 3359، شکسته ی نستعلیق هاشم منجم، 1279 هجری در مشهد و در 134 برگ.
2- ترجمه ی صور الکواکب: ترجمه ای از حسن فرزند سعد قاینی برای ابوالفتح منوچهر خان، به سال 1041 هجری ساخته است. نسخه ها:
* قاهره، دارالکتب، شماره ی 9 م. مسقات فارسی، نسخ عبداله فرزند محمد شریف عبدالعرب سمنانی، در 1043 هجری و در 136 برگ (مخطوطات، ج 1، ص 87).
* مشهد، عبدالحمید مولوی، نسخ علی فرزند فتاح حسینی الهوت فهات، 1075 هجری، با تصاویر نجومی (نسخه ها، ج 5، ص 16).
* فهرست بلوشه، صفحه ی 773، ملتوب 1041 هجری (فهرست سپهسالار، ج 5، ص 292).
3- ترجمه ی صور الکواکب: ترجمه ای از لطف اله مهندس فرزند استاد احمد معمار لاهوری، از خاندان معماران سبک مغولی هند که «سحر حلال» خود را به سال 1070 هجری نگاشته است. نسخه ها:
* برلین، شماره ی (3) 332، تاریخ یاد نشده و در 79 برگ. میکروفیلم ها، ج 1، ص 50).
4- ترجمه ی صور الکواکب: مترجم ناشناس. نسخه ها:
* پاریس، شماره ی 1551. S.P (فهرست بلوشه، صفحه ی 773). نسخ و نستعلیق، تاریخ یاد نشده و در 46 برگ، گویا گزیده ای است از آن. میکروفیلم آن در دانشگاه تهران به شماره ی 1316 موجود است. (فهرست میکروفیلم ها، ج 1، ص 50).

منبع: علوم و فنون_ تیر 1388