فرشید امینی، دبیر آموزش و پرورش

شرح حال نویسنده

ابو علی حسین بن سینا (370- 428 ق) القاب بسیاری داشته است، از جمله شرف الملک، شیخ الرئیس، حجه الحق، ابن سینا، نادر عصر و زمان، اعجوبه ی دهر، استاد البش ، امام الحکما، الحکیم الوزیر و رئیس العقلاء.
اروپاییان وی را ارسطوی اسلام و بقراط ثانی لقب داده اند. شهرت بوعلی در مغرب زمین بیشتر به عنوان طبیب است و در شرق در مقام حکیمی نام دار. نام وی در لاتین «Avicenna» است. شرح زندگی او در منابع مهمی آمده است، از جمله: سره ی شیخ الرئیس، یا رساله ی سرگذشت از ابوعبید جوزجانی، وفیات الاعیان اثر ابن خلکان، نزهه الارواح از شهرزوری، عیون الانباء فی طبقات الاطباء از ابن ابی اصیبعه، خلاصه ای از آثار پیش از قفطی در تاریخ الحکماء، تتمه الصوان الحکمه اثر بیهقی. پدر وی که منصبی دیوانی در بلخ داشت، در روزگار سامانیان در بخارا اقامت گزید و عامل حکومت سامانی در قریه ی خرمیثن از توابع بخارا شد. مادر بوعلی نیز به نام ستاره از روستای افشنه بود. پدرش در 375 ق به بخارا بازگشت و بوعلی که در آن زمان پنج سال داشت، تحت آموزش پدر و دیگر استادان قرار گرفت. پدر بوعلی پیرو آیین اسماعیلیه و به روایتی از داعیان هفت امامیه بوده است. توجه بوعلی به حکمت، نجوم، ریاضی، فلسفه، علم تاویل و مطالعه ی آثار اخوان الصفا، تحت تاثیر عقاید اسماعیلیه و پدر و دیگر هم کیشان پدرش بوده است. ابن سینا در هشت سالگی حافظ کل قرآن شد. ریاضیات را از بقالی به نام محمود سیاح آموخت. در آن زمان عبداله ناتلی به بخارا آمده بود. ناتلی به توصیه و سفارش پدر بوعلی، منطق، هندسه ی اقلیدسی و مجسطی را به بوعلی آموخت. استاد از هوش وتوانایی شگرف کودک متحیر شد و به پدر توصیه کرد که آموزش وی را به استادان بزرگ بسپارد. ابن سینا در نوجوانی به آموختن حکمت، طبیعیات، فلسفه و طب روی آورد. به روایتی ابوسهل مسیحی، بوعلی را در شانزده سالگی به یادگیری طب تشویق کرد و او در هجده سالگی طبیبی حاذق شد. در همان روزگار خواندن مابعدالطبیعه ی ارسطو را شروع کرد؛ کتابی که به اذعان خود وی، آن را چهل بار خوانده و از آن چیزی درک نکرده بود. به اصرار کتاب فروشی دوره گرد، اغراض مابعدالطبیعه اثر فارابی را خرید و راه حل تمام مشکلات کتاب ارسطو را یافت و از همان روزگار به حکیم فارابی ارادت پیدا کرد. شیخ الرئیس در زمان حکومت نوح بن منصور سامانی به درگاه وی رفت و بیماری او را معالجه کرد. شاه بخارا وی را در انتخاب پاداش آزاد گذاشت و بوعلی استفاده از کتاب خانه ی بزرگ بخارا را درخواست کرد. به روایت ابن سینا این کتب خانه ی ارزشمند به دسیسه ی فرزندان امیر سامانی به آتش کشیده شد. شیخ الرئیس در توصیف کتاب خانه ی بخارا بیان کرده که کتب آن میان مردم معروف و متداول نبوده است. در آن روزگار حکومت سامانیان رو به زوال بود و محمود ترک نژاد به قدرت رسید. امیر غزنوی در دربارش بزرگ ترین سرایندگان و دانشمندان را جمع کرد. محمود بارها به دنبال بوعلی جوان پیک هایی فرستاد، اما او دعوت شاه را نپذیرفت. برخی علت این امتناع را شیعه بودنش ذکر کرده اند. در رسالاتی چون فی اثبات ان الشیخ الرئیس من المسلمین و من اکابر علماء الامامیه الاثنی عشریه اثر علی بن شیخ فضل اله جیلانی مومنی زاهدی، به این سینا رباعیاتی در مدح علی (ع) نسبت داده اند. حکیم در فصل «در باب مدبر ملت و مجتمع» از شفا به انتخاب مدبر بر پایه ی نص معنقد است تا اجماع؛ این همان دیدگاه شیعیان است. بوعلی 22 ساله بود که پدرش را از دست داد. بوعلی پس از سقوط بخارا به گرگانج (جرجانیه)، دومین شهر بزرگ خوارزم، رفت. وی از مقربان دربار ابوالعباس علی بن مامون خوارزمشاهی شد. در آنجا با بزرگان و علمایی چون ابوالحسین سهیلی (وزیر خوارزمشاه)، ابوریحان بیرونی، ابوسهل مسیحی و ابو نصر عراق هم زیستی و مراوده های علمی و حکمی داشت. مناظره ی وی با بیرونی معروف است. خوارزم نیز طعمه ی آزمندی ترک زاده ی غزنوی شد. پس از آن واقعه بوعلی آن جا را ترک کرد و به نسا، ابیورد، دهستان و گرگان رفت. وی سه سال در گرگان اقامت گزید. در آن هنگام شمس المعالی قابوس بن وشمگیر زیاری در آن دیار حکومت می کرد. منوچهر، پسر قابوس، به تحریک محمود غزنوی بر پدر شورید و حکومت را از آن خود کرد. دختر محمود ترک را نیز به زنی گرفت. با نفوذ ترکان در گرگان بوعلی آن جا را ترک گفت. ابوعبید جوزجانی شاگرد وفادار و دانشمند شیخ الرئیس در گرگان به وی پیوست و تا پایان عمر استاد، مرید و خدمت گذارش ماند. شیخ پس از ترک گرگان به ری رفت. در آن کلان شهر شیعی نشین، بیوه فخر الدوله شیرین دخت سپهبد شروین و ملقب به ام الملک و پسرش مجدالدوله دیلمی حکومت می کردند. سال های اقامت بوعلی را در ری 405 یا 406 ق می دانند. بار دیگر هراس از هجوم غزنویان باعث شد شیخ از ری به سمت همدان حرکت کند. در همدان وزیر شمس الدوله ی دیلمی شد. پس از مرگ آل بویه به دستور جانشینش، سماءالدوله، چهار ماه به زندان فردجان واقع در فراهان افتاد. بوعلی کتاب ها و رساله های حی بن یقظان و القولنج را در آن زندان نگاشت. او پس از ترک همدان به اصفهان رفت و به خدمت علاءالدوله دیلمی پیوست. بوعلی بخشی از شفا را در آن شهر نگاشت. وی شفا را در اصفهان به پایان رساند و به امر علاءالدوله تالیف دانش نامه ی علایی را آغاز کرد. او در راه سفر به همدان بر اثر بیماری قولنج در همدان در گذشت. بیهقی، ابن خلدون و ابن العبری مدفن وی را همدان ذکر کرده اند. برخی مورخان مقبره ی وی را در محله ی «کون گنبد» اصفهان می دانند. بوعلی در دو هفته ی آخر زندگی از درمان بیماران روی گرداند و به اطعام فقیران و آزاد کردن بردگان پرداخت. وی قرآن را هر سه روز یک بار ختم می کرد. درباره ی ظاهر، خصال و اخلاق وی نوشته اند، بوعلی مردی تنومند و زیبا رو بود؛ در حق معاصران و بزرگان پیش از خود بد زبان و عیب جو بوده است، چنان که در مناظره با ابوریحان، رازی را یاوه گو نامیده است. بوعلی سینا در النجاه خود، ابوحسن عامری را فدم، یعنی احمق و جاهل، می خواند. بیهقی، بوعلی را کسی که بر ابوالفرج بن الطیب طعنه می زد، معرفی کرده است. ابن سینا را باید یکی از بزرگترین حکیمان ارسطویی و مشائی چون کندی و فارابی دانست. با این حال، بوعلی از ارسطو کورکورانه اطاعت نکرد و هم چون استاد ندیده اش فارابی در تطابق و هم زیستی دین و فلسفه بسیار کوشید. نظام فلسفی وی ارسطویی بود، ولی متاثر از افلاطون و نو افلاطونی ها بود. وی در شفا غرض از فلسفه را این گونه بیان می کند: آگاهی یافتن از همه ی حقایق بدان اندازه که برا آدی امکان پذیر است. وی موضوع فلسفه را به دو نوع تقسیم می کند: آگاهی یافتن از همه ی حقایق بدان اندازه که برای آدمی امکان پذیر است. وی موضوع فلسفه را به دو نوع تقسیم می کند: 1- نظری، مربوط به اشیا که به فعل و اختیار ما وابسته نیست. 2- عملی، مربوط به فعل و اختیار؛ یعنی ملکات و افعال ارادی. دشمنان فلسفه ی یونانی چون امام فخر رازی، امام محمد غزالی و عبدالکریم شهرستانی، بوعلی را ستودند. بوعلی حکمت را بخ دو دسته تقسیم کرد: 1- نظری: شامل طبیعیات، ریاضیات و الاهیات. 2- عملی: شامل اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن. شیخ الرئیس در طبیعیات به هواشناسی، آثار جوی، شکل گیری کوه ها، ابرها، باران ها و آب های زیر زمینی، زلزله و کیفیت تشکیل آب و شبنم، تگرگ و هاله و قوس قزح پرداخته است. وی در النجاه، دانش نامه ی علایی، المدخل  صناعه الموسیقی، کتاب اللواحق، جوامع علم الموسیقی که بخشی از شفاست، به موسیقی پرداخته است. اروپاییان فلسفه ی وی را میان نوافلاطونیان و آگوستینیان می شمارند. گیوم دورنی در 1230 م آثار کلامی و فلسفی بوعلی را طرد و محکوم کرد، اما یک سال بعد پاپ گریگوریوس حکم طرد آثار بوعلی را رد کرد. فلسفه ی اسکولاستیک اروپا، تمایز میان ماهیت  و وجود را از تعالیم بوعلی اقتباس کرده است. تعالیم ابن سینا را بین سال های 1210 تا 1215 م چندین بار به علت ارسطویی بودن طرد کردند. در مقابل، طرفداران فرقه ی فرانسیسکانی انگلیسی، حکم ابن سینا را مکمل سنت آگوستین قدیس می دانستند [گواشون در کتاب تمایز میان ماهیت و وجود بنا بر نظر ابن سینا وی را فیلسوف ماهیت معرفی می کند؛ زیرا حکیم می کوشید تا ماهیت را در حال تحقق آن باز شناسد]. ابن سینا به عرفان اسلامی نیز توجه کرده است. در منتخب نور العلوم و تذکره الاولیاء از مناظره و هم صحبتی شیخ با ابوالحسن خرقانی یاد شده است. نمونه ی دیگر مناظره و مراوده ی حکمی بین ابوعلی سینا و شیخ ابوسعید ابوالخیر بوده است. محمد بن منور در اسرار التوحید از هم نشینی این دو با یک دیگر یاد کرده است. آثار عرفانی بوعلی عبارتند از: رساله العشق، رساله الطیر، رساله حی بن یقظان، رساله نیروزیه (شرح عرفانی حروف مقطعه ی قرآن). «سلامان و ابسال» و «قصیده عینیه». لویی ماسینیون، لویی گارده و هانری کربن، کتب و رساله های عرفانی شیخ را بررسی کرده اند. دیگر عرفانی مسلمان نیز بر آثار عرفانی بوعلی شرح هایی نوشته اند؛ از جمله: شرح محیی الدین ابن عربی، عفیف الدین تلمسانی، داوود انطاکی و حاج ملا هادی سبزواری بر «قصیده عینیه». بوعلی صاحب آثاری در صرف و نحو عربی است. جوزجانی در رساله ی سرگذشت  از کتاب لسان العرب نام می برد. ابن ابی اصیعبه به دیدن بخش هایی از آن اشاره کرده است. این کتاب شامل گزیده ای از اصطلاحات دینی، فلسفی و حکمی است. کتاب اللمح فی النحو نیز از ابن سیناست. حجه الحق در مقاله ی فی اسباب حدوث الحروف و مخارج ها به آواشناسی از جنبه های علمی و اعضای تولید آوا می پردازد. وی این اثر را به خواهش و به نام ابومنصور جبان نگاشته است. جرجانی کتاب معتصم الشعراء را نیز از بوعلی دانسته که از آن نسخه ای نمانده است. بوعلی سینا منطق را ابزاری برای تحصیل حکمت دوگانه می دانست. اساس دانش منطق وی بر پایه ی ارغنون ارسطوست. او در طبیعیات بر جسم تاکید خاصی دارد. بوعلی سینا جسم را مرکب از ماده (محل نیازمند حال) و صورت (حال) می دانست و به حرکت در طبیعیات توجه خاصی داشت. ابن سینا الاهیات را شریف تر و برتر از دیگر علوم می دانست؛ زیرا معتقد بود الاهیات والاترین علم نسبت به برترین معلوم (خدای متعال) است. وی بر این دانش نام های دیگری چون فلسفه ی اولی، حکمت منطق، علم علی و علم اعلی یا برین نیز گذاشته است. تعریف بوعلی از الاهیات این گونه است: «وجودٌ بما هو موجودٌ». موضوع الاهیات از دیدگاه شیخ الرئیس، وجود است. ابن سینا با مطرح کردن و گستراندن مبحث واجب الوجود و ممکن الوجود فارابی، به بحث خداشناسی رسیده است. وی در طبیعیات شفا و در النجاه وجود خدا را از دو راه علت فاعلی و برهان علت غایی اثبات کرد. از دیدگاه وی ذره ای از آسمان و زمین از نظر خداوند دور نمی ماند. عالم از نظ وی قدیم حادث است. غزالی و ابن طفیل این دیدگاه بوعلی را رد کردند و آن را «تلاعب لفظی» دانستند. بوعلی در روانشناسی تعلیم و تربیت نیز کاوش های فکری و ذهنی کرده است. آرای ترتیبی وی را می توان در بخش هایی از آثار او مشاهده کرد: 1) رساله ی تدبیر المنازل 2) فن سوم از کتاب اول قانوت 3) مقاله ی اول از فصل پنجم کتاب الاهیات شفا. او به چند فعالیت و نکته ی مهم تربیتی اشاره می کند؛ از جمله: فرستادن اطفال از شش سالگی به مکتب و یادگیری قرآن و ادب ازکودکی، پرداختن به ورزش و جهت دهی کودکان با توجه به استعدادها و توانایی آن ها. بوعلی پنج اصل مهم در تربیت جوانان را این گونه برشمرده است: ایمان، اخلاق پسندیده، تندرستی، دانش آموزی و هنر و پیشه آموختن. روان شناسی بوعلی بر پایه ی ۀموزه های ارسطویی؛ یعنی اثبات نفس است. ابن سینا در تفسیر قرآن نیز مهارت داشته است؛ از جمله: «تفسیر ثم استوی الی السماء و هی الدخان»، «تفسیر سوره ی اخلاص»، «تفسیر سوره ی الاعلی»، «تفسیر سوره ی فلق» (معروف به المعوذه الاولی) و «تفسیر سوره ی الناس» (معروف به المعوذه الثانیه). بوعلی در این آثار می کوشید که اصول عقاید حکمی و فلسفی را بر پایه ی تفسیر و تاویل با مبانی دین تطبیق دهد. عقاید سیاسی و مدنی و اجتماعی وی در چند اثرش به اختصار آمده است. وی چون فارابی سیاست مدن را موضوع کتاب های خود قرار نداده است. بوعلی جامعه و اقشار آن را این گونه تقسیم کرد: 1- مدیران (سیاست مداران) 2- پیشه وران 3- حفظه (نگهبانان). وی انواع درآمد حکومتی را نیز این گونه می شمارد: 1) مالیات ها 2) غرامات جنگی 3) غنایم از اموال مخالفان سنت. بوعلی مالیات را برای خرج در مصالح اجتماعی می داند. توجه وی به امر ازدواج و اسباب جدایی زن و مرد چون نازایی و بی کفایتی و معاشرت های ناپسند را می توان در برخی آثارش مشاهده کرد. ابن سیما به ویژه در شفا به دانش ریاضیات می پردازد. او ریاضی را شامل چهار فن می شمارد: الف) فن اول در اصول هندسه ب) فن دوم در علم حساب ج) فن سوم در موسیقی د) فن چهارم در هیات.
او در رساله فی ابطال احکام النجوم یا رساله فی الرد علی المنجمین منکر احکام نجوم شده است و درتعریف اقسام العقول العلوم العقلیه، نجوم را این گونه تعریف کرده است: «علمی است متکی به گمان (تخمین) و هدف آن شناخت صور فلکی ستارگان نسبت به صور منطقه البروج و شناخت احوال دنیا از رابطه ی آنها». حجت بوعلی در رد قوانین نجوم، عقل سلیم است. ابونصر فارابی نخستین کسی است که در قانون های نجوم تردید کرد. تاثیر حکیم فارابی بر ابن سینا در عقاید اجتماعی، فلسفه و نجومی وی کاملا هویداست و بی سبب نیست که نابغه ی مشرق زمین با آن غرور علمی، فارابی را بزرگ و محترم شمرده است. بوعلی در ادب و شعر عربی و فارسی نیز دستی داشته است. در مجموع 22 قطعه و رباعی (65 بیت) فارسی به وی نسبت داده اند. این اشعار در تذکره ی آذر از آذر بیگدلی، تذکره ی محمد صادق ناظم تبریزی، مجمع الفصحاء و ریاض العارفین از رضا قلی خان هدایت، نامه ی دانشوران، مجالس المومنین از قاضی نوراله شوشتری و کشکول شیخ بهاء الدین عاملی به بوعلی نسبت داده شده اند. بِرِتلس، ایران شناس نام دار، در صحت انتساب این رباعیات به بوعلی تردید کرده است. اشعار فارسی منسوب به بوعلی در تذکره ها و کتبی آمده که در دوره ی صفویه یا پس از آن تالیف شده اند. در درستی انتساب این اشعار و به ویژه رباعیات وی، باید گفت که در دوران شیخ بزرگانی چون ابوسعید ابوالخیر، حکیم عمر خیام و خواجه عبداله انصاری، رباعیاتی حکمی سروده اند. از این رو، اشعار و ابیاتی را باید پذیرفت که اسناد کهن تری دارند. اشعار فارسی منسوب به بوعلی به قرار زیرند:
1) قصیده ای کوتاه با هفت بیت:
  اگر دل از غم دنیا جدا توانی کرد                                                        نشاط عیش به دار بقا توانی کرد
  وگر به آه ریاضت برآوری نفسی                                                         همه کدورت دلها صفا توانی کرد
  زمنزلات هوس گر برون نهی گامی                                                    نزول در حرم کبریا توانی کرد
  وگر زهستی خود بگذری یقین می دان                                              که عرش و فرش و ملک زیر پا توانی کرد
  ولیکن این عمل رهروان چالاک است                                                  تو نازنین جهانی، کجا توانی کرد!
  نه دست و پای آمل را فرو توانی بست                                               نه رنگ و بوی جهان را رها توانی کرد
  چو بوعلی بِیُر از خلق و گوشه ای بگزین                                            مگر که خوی دل از خلق وا توانی کرد

2) قصیده ای 9 بیتی:
غذای روح بود باده رحیق الحق                                                          که رنگ و بوش کند، رنگ و بوی گل را رق
 به رنگ زنگ درآید زجان اندهگین                                                      همای گردد اگر جرعه ای بنوشد حق
به طعم تلخ چو پند پدر و لیک مفید                                                    به پیش مبطل باطل، به نزد دانا حق
می از جهالت جهال شد به شرح حرام                                               چو مه کهاز سبب منکران دین شد شق
حلال گشته به فتوای عقل بر دانا                                                      حرام گشته به احکام شرع بر احمق
شراب را چه گنه زان که ابلهی نوشد                                                زبان به هرزه گشاید دست ز دست ورق
حلال بر عقلا و حرام بر جهال                                                           که می محک بود و خیر و شر از او مشتق
غلام آن می صافم کزو رخ خوبان                                                      به یک دو جرعه برآرد هزار گونه عرق
چو بوعلی می ناب ار خوری حکیمانه                                               به حق حق که وجودت شود به حق ملحق

3) قطعه ای 8 بیتی:
 
روزکی چند در جهان بودم                                                               بر سر حاک باد پیمودم
ساعتی لطف و لحظه ای در قهر                                                      جان پاکیزه را بیالودم
با خرد را به طبع کردم هجو                                                            بی خرد را به طبع بستودم
آتشی برفروختم از دل                                                                   و آب دیده از آن بیالودم
با هواهای حرص شیطانی                                                             ساعتی شادمان بنغنودم
آخر الامر چون برآمد کار                                                                  رفتم و تخم کشته بدرودم
گوهرم باز شد به گوهر خویش                                                        من از این خستگی بیاسودم
کس نداند که من کجا رفتم                                                             خود ندانم که من کجا بودم

4) قطعه شعری سه بیتی:
گمان برم که در این روزگار تیره چو شب                                           بخفت چشم مروت بمرد مادر جود
ز سیر هفت ستاره دراین دوازده برج                                                به ده دوازده سال اندرین دیار و حدود
هزار شخص کریم از وجود شد به عدم که یک کریم نمی آید از عدم به وجود

5) قطعه ای دو بیتی:
بگذار از بند مجاز و دور گرد از دام حسن                                          هر که با دو نان نشیند همت او دون شود
چون بود کامل کسی در خطه کون و فساد  کو نداند چون درآید یا از آن جا چون شود

6) رباعیات وی:
دل گر چه در این بادیه بسیار شتافت  یک موی ندانست ولی موی شکافت
اندر دل من هزار خورشید بتافت و آخر به کمال ذره ای راه نیافت
                                                             ***
تا باده عشق در قدح ریخته اند                                                      وندر پی عشق عاشق انگیخته اند
با جان و روان بوعلی مهر علی                                                     چون شیر و شکر به هم برآمیخته اند
 ***
کفر چو منی گزاف و آسان نبود محکم تر از ایمان من ایمان نبود
در دهر چو من یکی و او هم کافر                                                   پس در همه و دهر یک مسلمان نبود
                                                            ***
از قعر گل سیاه تا اوج زحل                                                          کردم همه مشکلات گیتی را حل
بیرون جستم ز قید هر مکر و حیل                                                 هر بند گشاده شد مگر بند اجل
                                                           ***
ای کاش بدانمی که من کیستمی                                               سر گشته به عالم از پی چیستمی
گر مقبلم آسوده و خوش زیستمی                                              ورنه به هزار دیده بگریستمی
                                                          ***
رفت آن گوهر که بود پیرایه عمر                                                   و آورد زمانه طاق سرمایه عمر
از موی سپیدم سر پستان امید                                                  بنگر که سیاه می کند دایه عمر

سه رباعی نیز در مجمع الفصحاء، ریاض العارفین و کشکول شیخ بهایی به اسم بوعلی است که در نسخ رباعیات حکام عمر خیام نیز آمده است.
بوعلی در شعر عربی نیز مهارت داشته است .پاره ای اشعار عربی وی عبارت اند از:
1-  قصیده ی عینیه روحیه: مهم ترین قصیده ی عربی اوست در کیفیت هبوط و حلول روح در جسم و بازگشت به عام مجرد با بیانی شیوا. صاحب طبقات الاطباء تعداد ابیات آن را بیست بیت شمرده است. افرادی بر این قصیده شرح نوشته اند؛ از جمله: شیخ عبدالواحد بن محمد جوزجانی، عفیف الدین تلمسانی (متوفی 690ق) به نام الکشف و اللبیان فی علم معرفه الانسان، سلیمان المحوزی بحرانی، داوود انطاکی، سدید الادین منانی، محی الدین ابن عربی و میر سید شریف جرجانی قصیده ای خمریه ابن فارض را بسیار متاثر از این قصیده ای عالی ابن سینا می دانند.
هبطت الیک من المحل الارفع                                           ورقاء ذات تعزر و تمنع

2- قصیده این شانزده بیتی در پیری و حکمت و زهد با این مطلع:
اما اصبحت عن لیل التصابی                                            و قد اصبحت عن لیل الشباب

3- قصیده ای شکوائیه در 43 بیت با مطلع زیر:
یا رب فکرت الاحداث و القدم                                             فصار عینک کالاثار تتهم

4- قصیده ای با نوزده بیت و به این مطلع:
هو الشیب لابد من و خطه                                               فقرضه و اخضبه او غطله 

5- قصیده ای با 25 بیت و به مطلع زیر:
قفا نجزی معاهدهم قلیلا                                                 نغبث بد معنا الربع المحیلا

6- قصیده ای در جواب ابوطالب علوی وزیر برای رفع جوش های پیشانی، مطلع این قصیده این گونه است:
اله یشفی و ینفی ما بجهته                                            من الاذی و یعافیه برحمته

7- قصیده ای 53 بیتی با نام «قصیده فیما یحدث من الامور و الاحوال عند القرآن المشتری و زحل فی برج الجدی»
و با این بیت آغازین:
اخذ ربنی من القرآن العاشر                                             وانفز بنفسک قبل نفر النافر
این قصیده شامل پیش گویی هایی از یورش مغول ها به ایران، ویرانی خوارزم و خراسان و دیلم و ری، فوت سلطان محمد خوارزمشاه در آبسکون، ذلت خاندان خوارزمشاهی، شکست دلاور خوارزمشاهی (سلطان جلال الدین) و قتل خلیفه ی عباسی است. ابن ابی اصیبعه در صحت انتساب این ابیات به پور سینا شک دارد. به گمان درست تر این قصیده را باید از شاعری مغربی یا شامی دانست که اوایل قرن 7 ق، مقارن تالیف عیون الانباء (643 ق)، سروده شده است. از شیخ بوعلی ارجوزه هایی در فن طبابت و منطق به شعر عربی بازمانده است. جدا از این ها، صاحب طبقات الاطباء سیزده قطعه ی عربی دیگر از بوعلی روایت کرده است. او در رساله ها و آثار فارسی خود از جمله دانش نامه ی علایی به واژه سازی فارسی و معادل سازی کلمه های تازی روی آورده است. تا زمانی طولانی کسی برای واژه سازی فارسی کوششی نکرده بود. بوعلی گنجینه ای قوی از واژگان و تعبیر های فارسی برای ما به یادگار نهاده است؛ هم چون: کجایی (أین)، کنندگی (فاعلیت)، بسیاری (کثرت)، اندریابی (ادراک)، شاید بود (امکان)، کنش (فعل)، چونی (کیفیت)، چندی (کمیت)، هرآینگی (وجوب). نثر فارسی وی سلیس، روان و دور از تکلف بود. جملات او معمولا کوتاه بوده است. هم چنین او رساله هایی نیز در بلاغت و فصاحت دارد چون: خطب و تمهیدات و اسجاع و مخاطبات و مکاتبات و هزلیات. حکیم در تازی و پارسی سخنور و نویسنده ای توانا بوده است. بوعلی به علم کیمیا اشتغال نداشت، اما چون دارو شناسی معتبر بود به دانش کیمیا گری در داروسازی اهمیت می داد. از وی آثاری مستقل در دانش کیمیا به جا مانده است. ابن سینا در طب مرتبه ای بس ارجمند دارد. علم طب از دیدگاه ابن سینا نخست حفظ سلامت است و سپس درمان بیماری های. بوعلی طب را به دو بخش نظری و عملی تقسیم می کرد. وی بیماری ها را بر حسب ضایعات اعضای مختلف و حالات بدن دو دسته دانست: بیماری های داخلی و بیماری های خارجی. پس از ابن ربن طبری، ابوبکر محمد بن زکریای رازی صاحب الحاوی و طب المنصوری و سپس علی بن عباس اهوازی صاحب کامل الصناعه یا طب ملکی ظهور کردند. بوعلی قانون و دیگر کتب طبی خود را در تکمیل کتب ذکر شده نوشت. از او رساله ها و کتب پزشکی به جای ماند که ارزش بسیار دارند. ابن سینا با بزرگان و دانشمندان عصر خود مراوده و مناظره ی علمی داشته است که از جمله می توان به این بزرگان اشاره کرد:
1- ابوعبداله ابراهیم بن حسین ناتلی؛ از مشاهیر قرن چهارم هجری، شاگرد ابوالفرج بن الطیب و استاد بوعلی در دوران کودکی. ابن سینا در المقتضیات السبعه از او یاد می کند.
2- ابوسهل مسیحی؛ از همراهان و هم نشینان بوعلی در دربار آل مامون خوارزم. او هنگام سفر به خراسان (در 430 ق) که همراه ابن سینا بوده است، در بیابانی درگذشت. قطب الدین شیرازی، در شرح قانون، در چندین جا ابوسهل مسیحی را در طب داناتر از ابن سینا می داند. بیرونی از وی دوازده مجلد کتاب و رساله ذکر می کند؛ از جمله «مقاله فی الجدری» و «سکون الارض او حرکتها».
3- ابن الخمار ابوالخیر حسن بن سوار (362- 404 ق)؛ حکیم و طبیب نامدار متوفی در بغداد. وی از مترجمان سریانی به عربی بوده و آثاری از او به یادگار مانده است. از این آثار می توان به ترجمه ی مقاله ی فی الهیولی اشاره کرد.
4- ابوریحان بیرونی (362- 440 ق)؛ از نوابغ ایران زمین در قرن های چهارم و پنجم هجری. وی در خوارزم با بوعلی مناظره داشته که به صورت رساله ای منتشر شده است.
5- ابوالفرج عبداله بن الطیب، الجاثلین یا ابن الطیب؛ وی در کتب لاتینی به «ابوالفار گیوس» مشهور است. رئیس بیمارستان عضدی بغداد بوده و با بوعلی مناظرات و مکاتباتی داشته است. بوعلی سخنان و آثار وی را در فلسفه، منطق و طبیعیات نقد کرده است. از آثار وی می توان به تفسیر کتاب المزاج، از جالینوس اشاره کرد.
6- ابن مسکویه (متوفی 421 ق)؛ از نویسندگان و مورخان مشهور و صاحب تالیفاتی چون تجارب الامم.
7- ابوسعید فضل بن ابی الخیر؛ به روایت صاحب اسرار التوحید با بوعلی مناظراتی داشته است.
8- ابوالحسن سهلی (متوفی 481 ق)؛ وزیر ادب علی بن مامون خوارزمی. او صاحب روضه السهیلیه است.
9- ابوبکر احمد بن محمد بن برقی خوارزمشاهی؛ استاد بوعلی در فقه و تفسیر و دیگر دانش ها، دیوانی از او به خط ابن سینا باقی مانده است.
10- ابومنصور حسن بن نوح قمری بخارایی یا ابومنصور بخارایی قمری؛ استاد طب بوعلی و صاحب آثاری چون علل العلل.
11- ابوالقاسم کرمانی، وی با شیخ الرئیس مناظذاتی داشته است. ابن سیما وی را به تهی دستی در منطق متهم کرده است. او درباره ی ابن سینا گفته که با زشت شمردن معلومات دیگران آرای خود را مقرر و ثابت می کند (به نقل از تتمه الصوان الحکمه و عیون الانباء).
12- ابونصر عراق؛ از بزرگان همنشین شیخ در دربار آل مامون. از وی آثاری به یادگار مانده است از جمله کتاب فی السماوات.
13- ابو مندویه؛ در اصفهان با یکدیگر مراوده ی علمی داشته اند. حاجی خلیفه در کشف الظنون، رساله فی البواسیر و علاج شقاقه را به وی نسبت داده است.
14- ابو منصور جبانی؛ از ساکنان اصفهان که در لغت با بوعلی مناظره داشته است.
بوعلی سینا مخالفان سرسختی نیز داشته است. شماری از آن ها عبارت اند از:
1₋ ابوالولید محمد بن احمد اندلسی و معروف به ابن رشد (متوفی 595 یت 597 ق)؛ وی در تهافت التهافت چندین بار شیخ را به سبب عدول از آرای حکیمان پیشین، سرزنش کرده است. ابن رشد، شیخ الرئیس را در چند مساله از قبیل وحی، لوح و قلم، پیرو اشاعره و متکلمان دانسته است.
2₋ ابوالبر کات هبه اله علی ابن مالک بغدادی (متوفی 547 ق) و صاحب المعتبر؛ وی در مبحث علم باری تعالی آرای ابن سینا را نقدکرده است. عمر خیام، این انتقادها را به سبب درست و کامل درک نکردن آثار بوعلی می دانسته است.
3₋ اسماعیل هروی (متوفی حدود 462 ق)؛ او کتب فارابیرا درس می داد، اما از آموزش کتب بوعلی خودداری می کرد.
4₋ امام محمد غزالی؛ او بر بوعلی و دیگر حکیمان مشایی مسلک و ارسطویی انتقاد می کرد. با این حال نظریات ارسطویی شیخ را منطقی تر و کامل تر از آرای دیگر فیلسوفان مشایی می دانسته است.
5₋ عبدالکریم شهرستانی؛ صاحب ملل و نحل که هم چون غزالی از مخالفان مشائیان بوده است.
6₋ امام فخر رازی؛ در شرح خود بر اشارات شیخ، از وی به سبب حکمت ارسطویی اش انتقاد می کرد.
7₋ ابن اثیر (متوفی 630 ق)؛ در کتاب تاریخ خود، بوعلی را کافر و آثارش را الحاد آمیز خوانده است. وی وفات ابن سنا را در اصفهان و در سال 428 ق آورده است.
8₋ ابو محمد عبداله بن اسعد یافعی (متوفی 765 ق)؛ او از مخالفان سرسخت حکمت بوعلی بوده است. وی الشفا بوعلی را «الشقا» خوانده است.
9₋ ابن الصلاح؛ به نقل از شذرات الذهب اثر ابن العماد که بوعلی را شیطانی از شیاطین انسی می شمارد.
1₋ ابو عبید عبدالواحد بن محمد فقیه جوزجانی؛ در 403 ق در گرگان به وی پیوست و تا پایان عمر بوعلی، به مدت 25 سال، یار و همگام او بود. پس از مرگ استاد، به جمع آوری و تدوین آثار بوعلی پرداخت؛ از جمله: تدوین بخش ریاضیات و موسیقی کتاب الشفا. از وی آثاری چند باقی مانده است که عبارت اند از: مقدمه ی کتاب شفا، تفسیر مشکلات قانون، شرح رساله ی حی بن یقظان و کتاب الحیوان به فارسی. او در سال 438 ق در همدان در گذشت و در جوار استاد بزرگ خود دفن شد.
2₋ ابوعبداله  محمد بن احمد معصومی؛ وی را فاضل ترین شاگرد بوعلی می دانند. ابن سینا رساله العشق را به نام معصومی نوشته و درباره اش گفته است: «هو منی بمنزله ارسطو من افلاطون». از او آثاری چون مفارقات و اعداد العقول و الافلاک به جای مانده است. شیخ بهایی در کشکول، اشعاری از وی روایت می کند. ابوعبداله معصومی هم چون دیگر بزرگان شیعی به جرم الحاد و کفر در ری در دوره ی غزنویان، به شهادت رسید.
3₋ ابوالحسن بهمنیار بن مرزبان معروف به کیارئیس بهمنیار (متوفی 458 ق)؛ از زرتشتیان آذربایجان که شیخ کتاب المباحثات را بیشتر در پاسخ پرسش های وی نگاشت. او کتب و رساله هایی دارد که دو اثرش؛ یعنی رساله فی موضوع علم مابعد الطبیعه و رساله فی مراتب الموجودات در سال 1851 م در لایپزیک منتشر شده است.
4₋ ابومنصور بن زیله (متوفی حدود 440ق)؛ مرید زرتشتی شیخ که دو اثر شرح رساله ی حی بن یقظان و کتاب الکافی فی الموسیقی را می توان از وی ذکر کرد.
5₋ ابو محمد شیرازی؛ شیخ رساله ی المبدأ و المعاد را به نام وی نوشته است.
جرز این پنج شاگرد بزرگ بوعلی، نظامی عروضی در چهار مقاله از دو مرید مشهورش نام می برد: سلیمان دمشقی و امیر فخرالدوله ابو کالیجار. صاحب طبقات الاطباء، از ابن سینا نقل می کند که شرف الدین ابوعبداله بن یوسف ایلاقی مرید فاضل بوده است. اشاره به علم و فضل شیخ بوعلی و آثارش در ادبیات فارسی شواهدی دارد، از جمله:
              عقل در کوی عشق نابیناست                                             عاقلی کار بوعلی سیناست
حدیقه الحقیقه
    مرد را حکمت دهی باید که دامن گیردش                                        تا شفای بوعلی بیند نه ژاژ بُحتُری
                                                                                                                                  انوری
یحیی مهدوی و جرج قنواتی از آثار بوعلی سینا فهرستی تدوین و جمع آوری کرده اند. مهدوی در سال 1332 ق، 131 اثر را با استناد دقیق و 110 اثر را با استناد مشکوک به بوعلی تسبت داده است. کامران فانی در مجله ی نشر دانش 108 کتاب و رساله از شیخذکر کرده است. سعید نفیسی 456 کتاب و رساله بوعلی را برشمرده است. کهن ترین فهرست آثار بوعلی از ابن ابی اصیبعه، شامل 101 کتاب و رساله است. حاجی خلیفه در کشف الظنون نیز 62 کتاب و رساله از ابن سینا ذکر کرده است. از مشهورترین آثار وی عبارت اند از:
الف) در منطق و حکمت: الاشارات و التنبیهات، اقسام الحکمه، کتاب الانصاف، رسالله الحدود، الحکمه العروضیه، الحکمه المشرقیه، کتاب الشفا، المباحثات، کتاب النجاه.
ب) در طبیعیات: آثار العلویه، الاجرام العلویه، استضاء النور، الجسم، جوهر و عرض، حد الجسم، الحدث، حدوث الاجسام، العلم الطبیعی، الفضاء، لواحق الطبیعیه.
ج) در علم النفس: احوال النفس، بقاء النفس الناطقه، تزکیه النفس، حقیقه الروح، العقول، القوی الاربعه، النفس، النفوس.
د) در مابعد الطبیعه و توحید: رساله مابعدالطبیعه، رساله التمجید، حقایق علم التوحید، سر القدر، شرح اسماء اله، العروش، عقل الکل، فصول فی حکمه، القدر، القضاء و القدر، المبدأ و المعاد، المسائل، رساله المعاد، الممکن الوجود، اثبات وجود اله.
ه) در تفسیر: تفسیر سوره ی ثم استوی الی السماء و هی الدخان، تفسیر سوره ی اخلاص یا صمدیه، تفسیر سوره ی الاعلی، تفسیر سوره ی الفلق، تفسیر سوره ی الناس.
و) در تصوف: الاحادیث المرویه، فی ماهیه الحزن، حی بن یقظان، الخطبه الغراء (با ترجمه ی خیام به فارسی)، الخلوه، الدعاء، الزهد، الصلاه و ماهیت ها، رساله الطیر، رساله فی العشق، العلم اللدنی، العهد، سلامان و ابسال، المواعظ، رساله فی کلمات الصوفیه، مواقع الالهام، الموت و الحیاه، الورد العظیم.
ز) در اخلاق، تدبیر منزل، سیاست و نبوت: اثبات النبوه، الاخلاق، رساله الارزاق، تدبیر المسافرین، السیاسه.
ح) در طب، ادویه القلبیه، ارجوزه فی الطب، الاغذیه و الادویه، الاقراباذین، البول، فی حفظ الصحه، الخمر، السکنجبین، رساله فی الطب، الفصد، القانون فی الطب، القولنج، فی بیان النبض.
ط) در کیمیا: الاکسیر، رساله فی الصناعه العالیه.
ی) در علم رویا، سحر و طلسم: رساله المنامیه.
ک) در ریاضیات: الزاویه، رساله فی الموسیقی، الفلک و المنازل، مختصر فی علم الهیه.
ل)رسالات ادبی: حدوث الحرف، الفیروزیه فی حروف ابجد.
م) نامه های وی: رقعه الی ابن زیله، حصول علم و حکمه، رقعه الی ابی سعید ابی الخیر.
ن) آثار حکیم به فارسی: دانش نامه ی علایی، رساله ی نبض، رساله معراجیه یا معراج نامه، کنز المغرمین، ظفرنامه، حکمه الموت، رساله ی نفس، رساله المبدأ و المعاد، رساله المعاد، رساله اثبات النبوه، رساله ی علل تسلسل موجودات، رساله جودیه، رساله ی پیشین یا برین، رساله ی رگ شناسی، معیار العقول فی علم الجرثقیل، رساله در منطق، رساله العشق، رساله الاکسیر، رساله در اقسام نفوس، فی تشریح الاعضاء، رساله در معرفت سموم و رفع مضرات آن، شرح کتاب النفس ارسطو.
معرفی قانون فی الطب
در بیان اهمیت کتاب قانون نظامی عروضی آورده است که اگر بقراط و جالینوس زنده شوند روا بود که پیش این کتاب سجده کنند. او به نقل از قدما روایت می کند که «طبیبی مجلد اول از قانون بدانسته باشد و سن او به اربعین کشد اهل اعتماد بود». بوعلی در کتاب مذکور سعی بلیغی در تعریف الفاظ طبی به گونه ای منطقی کرده و در تقسیم موضوعات و شرح مطالب نیز از روشی منطقی پیروی کرده است. قانون را باید ترکیبی علمی از تجارب بالینی بوعلی، آثار و تعالیم جالینوس، بقراط، ارسطو و نوشته پزشکان ایرانی و مسلمان پیش از خود چون رازی، ابن ربن طبری و ابوسهل مسیحی دانست. کتاب مذکور را بزرگ ترین سند پزشکی جالینوسی می دانند، ولی مسائل نظری ارسطویی بر این اثر ارزشمند مسلط است. بوعلی در تشریح به ارسطو استناد می کرد. وی مبانی کلی طب را بر پایه ی آرای جالینوس و دارو گیاه شناسی اش را بر اساس نوشته های دیوسکوریوس (دارو گیاه شناس نام دار یونانی در قرن نخست میلادی) توضیح داده است. بوعلی به طب نظری و عملی نظر داشته است. وی در آثار طبی خود و به ویژه در قانون، تعالیم عملی و بالینی را در قالب تعریف های نظری و علمی بیان کرده است. مشاهدات بالینی قانون را می توان با مفاهیم تجربی بالینی الحاوی مقایسه کرد. ابن سینا، رازی را شایسته ی نام پزشک و حکیم نمی دانست، اما عملا بسیاری از روش های درمان و کار تجربی خود را از الحاوی رازی آموخته بود. بو علی در شرح داروهای مفرد و قراباذین، نخست ماهیت شان را ذکر میکند و بعد نوع عالی و دانی آن را شرح می دهد. اکثر داروهای ذکر شده از داروهای گیاهی یا حیوانی است. او از مواد معدنی و ترکیبات شیمیایی نیز در داروسازی استفاده می کرده است؛ از جمله طلا، سرب، نقره، سفید آب، گوگرد، زرنیخ، لاجورد و زنگار. ابن سینا ضمن توصیف کارکرد این مواد اطلاعات جالبی نیز درباره ی شیمی غیر آلی بیان کرده است. در کتاب اول قانون برخی اطلاعات درباره ی طرز آزمایش مواد دقیقا آمده است. از جمله شرح تصفیه ی آب هنگام مسافرت. بوعلی سینا در قانون به نکات خاصی اشاره می کند که پیش و حتی پس از آن دوره، به آن ها توجه چندانی نمی شده است. از آن جمله است:
1- شیخ الرئیس با اطمینان رویا را از واکنش های مزاج دانسته است. وی از رویای بیماران خود به اختلال تعادل مزاج هایشان پی می برد و معالجه را آغاز می کرد. در مواردی هم به دانه ها و ادویه ای اشاره می کرده که با خوردنشان می توانیم رویاهای شیرین ببینیم.
2- بر ورزش و تنوع حرکتی در تندرستی جسم و روان تاکید بسیاری کرده است.
3- اطلاعاتی کاملا درست از مراحل سه گانه ی بیماری سل ارائه داده است. وی برای درمان این بیماری از تربانتین، مازو و گردو استفاده می کرده که امروزه نیز تا حدودی متداول است.
4- برای اسهال، خوردن آب پنیر و پنیر بز را تجویز کرده که شبیه تجویز اسید لاکتیک و شیر خشک های لاکتیک دار در روزگار معاصر است.  
5- او درباره ی بهداشت، ورزش، استفاده از هوای پاک، حمام آفتاب و جوشاندن آب پیش از نوشیدنش نظریاتی درست و کامل عرضه کرده است.
6- تغییر فصول را در بیماری های گوناگون موثر می دانست.
7- بیماری هایی هم چون سل، سرخک و آبله را خوب می شناخته است. این بیماری ها از راه آب و هوا منتقل می شود.
8- در جراحی به بی حسی توجه داشته و محل بریدگی را با هر نوع محلول الکل دار می شسته است.
9- وی را نخستین جراحی می دانند که اعصاب بریده شده را بخیه می زده است. بوعلی از موی اسب برای تهیه ی نخ بخیه استفاده می کرده است. او به شرایط عمل جراحی نیز اهمیت بسیاری می داده است.
10- برای درمان سنگ هایی که در مجاری ادرار گیر می کنند، استفاده از نوعی صندلی فلزی با پوشش چرمی را توصیه کرده است. وی این وسیله را «قاثاطیر» می نامید که امروزه «کاتاتر» می گویند.
11- ابن سینا نخستین پزشکی است که سرطان معده را تعریف کرده است.
12- بوعلی در درمان سرطان سینه استفاده از حرارت را توصیه می کرده است که پزشکان امروزی به این مطلب مهم پی برده اند.
13- مفاصل و استخوان ها را خوب می شناخت و روش های موثری برای شکسته بندی ابداع کرده بود. مثلا بیمار را از دو سو می کشیدند تا مهره ی در رفته جا بیفتد.
14- برای نخستین بار شیوه ی درمان با بخار سیماب را به کار برد و مسمومیت با این بخار را نیز پیش بینی کرد.
15- وی علم تشریح را گسترش داد. نخستین توصیف دقیق از بخش های گوناگون چشم از بوعلی است. عده ای بر آن اند که او پنهانی جسد مردگان را تشریح می کرده است و اعصاب و عروق را به خوبی می شناخته است.
16- بیماری های مسری تماسی چون جذام را معرفی کرد.
17- وی می دانسته که طاعون از طریق موش ها و دیگر انواع حیوانات منتقل می شود.
18- به روابط نفسانی و جسمانی اهمیت فراوانی می داد. او با آزمایش دو بره به نتایج جالبی رسید؛ بره ای را در امنیت کامل و دیگری را نزدیکی گرگی قرار داد. بره ی اول رشد کرد و بره ی دوم لاغر و نزار شد.
19- وی در قانون از هذیان، صرع، غش، مرگ کاذب و سر درد شرحی مفصل داده و شیوه ی درمان هر کدام را نیز بیان کرده است. بوعلی به رفتار ملایم با بیماران روانی اهمیت فراونی می داد؛ از جمله: بستن دیوامنگان با رشته های نرم و خواباندنشان در بسترهای نرم و آرام. او شادی و نشاط پزشکان و پرستاران را در درمان سریع بیماران موثر می دانست.
آرای روان شناسانه ی وی در شفا، نجات، قانون، دانش نامه ی علایی، رسالات نفس و اشارات و تنبیهات بیان شده اند. روان درمانی بوعلی در قانون مثال زدنی است چنان که از تلقین در درمان بیماری ها بسیار بهره می برده است.
20- بوعلی برای نخستین بار اثبات کرد که بین مراکز عصبی و غدد مترشحه ی داخلی پیوند نزدیکی وجود دارد.
21- شیر مادر را بهترین غذای کودکان می دانست.
22- بوعلی نخستین کسی است که درد عصب تری ژومو (سه شاخه) را در قانون آورده است.
23- به غذا درمانی و رژیم غذایی درست بیشتر از دارو درمانی اهمیت می داد. وی در کتاب های دوم و پنجم قانون بر مصرف به جا و درست دارو تاکید کرده است.
24- در قانون از بیماری های مسری، از مادر به فرزند سخن گفته است؛ هم چون وبا، بیماری های عفونی و موسمی و فصلی.
25- به بیماری های سرطان پوست، رشته یا پیوک، ورم نخاع، سکته و زخم معده توجه کرده است.
26- توصیه کرده است که با بالا بردن حرارت بدن، می توان بیماری هایی چون تشنج را درمان کرد.
27- با توجه به قانون بوعلی را می توان از پایه گذاران دانش «پدیاتری» یا علم تندرستی کودکان به شمار آورد.
28- بر اهمیت آب معدنی بر سلامت انسان ها تاکید کرد.
قانون فی الطب در سه مرحله نوشته شده است: نخست در گرگانج حدود سال 403 ق، بخش دوم در ری و حدود 405 ق و بخش سوم در همدان بین سال های 405 و 414 ق. این کتاب عظیم بیش از یک میلیون کلمه دارد و شامل پنج بخش (کتاب) است که هر یک به چند فن، تعلیم، جمله و فصل تقسیم می شوند.
پنج بخش کتاب قانون چنین است:
کتاب اول در طب. این کتاب درباره ی اساس کلی طب و مشتمل بر شش فن است.
فن اول، در توصیف علم طب و زمینه های این دانش. موضوعات آن در امور طبیعی و مشتمل بر شش تعلیم است.
تعلیم اول: در باب تعریف علم طب و زمینه های این دانش. این تعلیم دو فصل دارد.
تعلیم دوم: در باب بحث بحث در ارکان.
تعلیم سوم: در باب بیان مزاج ها و مشتمل بر سه فصل.
تعلیم چهارم: درباره ی اخلاط در دو فصل.
تعلیم پنجم: در باب چگونگی و انواع اندام (شامل یک فصل و پنج جمله).
فصل اول از تعلیم پنجم: در باب چگونگی اندام و انواع آن.
جمله ی اول از تعلیم پنجم: در باب استخوان و مشتمل بر سی فصل.
جمله ی دوم از تعلیم پنجم: در باب ماهیچه ها و مشتمل بر سی فصل.
جمله ی سوم از تعلیم پنجم: در باب عصب و دارای شش فصل.
جمله ی چهارم از تعلیم پنجم: درباره ی شرایین و مشتمل بر پنج فصل.
جمله ی پنجم از تعلیم پنجم: در باب ورید ها و مشتمل بر پنج فصل.
تعلیم ششم: در باب قوا و دارای یک جمله و یک فصل، درباره ی قوا و با شش فصل.
فن دوم از کتاب اول، در باب بیماری ها، علل و نشانه های آن است و مشتمل بر سه تعلیم.
تعلیم اول از فن دوم: در باب بیماری ها و مشتمل بر هشت فصل.
تعلیم دوم از فن دوم: درباره ی علل و دارای دو جمله.
جمله ی اول از تعلیم دوم: شامل عوارض بیماری ها و مشتمل بر نوزده فصل.
جمله ی دوم از تعلیم دوم: در باب علل پدیده های جسمی و مشتمل بر 29 فصل.
تعلیم سوم از فن دوم: در باب عرض ها و علائم و مشتمل بر یازده فصل و دو جمله.
جمله ی اول از تعلیم سوم: در باب نبض و دارای نوزده فصل.
جمله ی دوم از تعلیم سوم: درباره ی ادرار و مدفوع و دارای سیزده فصل.
فن سوم از کتاب اول، این فن مشتمل بر یک فصل و پنج تعلیم است.
فصل اول از فن سوم: درباره ی تندرستی، بیماری و ناگزیری مرگ.
تعلیم اول از فن سوم: در باب پرورش و مشتمل بر چهار فصل.
تعلیم دوم از فن سوم: در باب ورزش و برنامه ی مشترک افراد بالغ و مشتمل بر هفده فصل.
تعلیم سوم از فن سوم: در باب بهداشت پیران و مشتمل بر شش فصل.
تعلیم چهارم از فن سوم: در باب مزاج خوب و دارای پنج فصل.
تعلیم پنجم از فن سوم: در باب انتقال از فصلی به فصلی دیگر و مشتمل بر یک فصل و یک جمله.
فصل اول از تعلیم پنجم: در باب ویژگی های فصول.
جمله ی اول از تعلیم پنجم: در باب برنامه ی مسافران و مشتمل بر هشت فصل.
فن چهارم از کتاب اول، در باب انواع معالجات بیماری های عمومی و دارای 32 فصل.

کتاب دوم درباره ی ادویه ی مفرده. این بخش از کتاب شامل دو جمله است:
جمله ی اول از کتاب دوم: در ذکر قوانین طبیعی داروها که طبیبان باید با آن آشنا شوند. این جمله شش گفتار دارد.
جمله ی دوم از کتاب دوم: در باب شناسایی قوای جزوی داروهای مفرده (حدود 800 دارو) و دارای چندین لوح و یک قاعده.

کتاب سوم در باب قسمت های عملی و سودمند در بهداشت و سلامت آدمی. مشتمل بر 22 فن و گفتار و فصول گوناگون.
فن اول از بخش اول کتاب سوم، در باب بیماری های سر و مغز و مشتمل بر پنج گفتار.
گفتار اول از فن اول: درباره ی شناسایی سر و مغز و دارای 29 فصل.
گفتار دوم از فن اول: انواع سردرد و دارای 29 فصل.
گفتار سوم از فن اول: درباره ی ورم ها و گسستگی ها در سر و دارای دوازده فصل.
گفتار چهارم از فن اول: بیماری های سر و آسیب رسانی های آن به کنش های حسی با یازده فصل.
گفتار پنجم از فن اول: در باب بیماری های مغز که به جنبش های ارادی انسان زیان می رسانند و در چهار فصل.
فن دوم از بخش اول کتاب سوم، در باب بیماری های اعصاب و مشتمل بر نه فصل.
فن سوم از بخش اول کتاب سوم، درباره ی تشریح و بیماری های چشم و مشتمل بر چهار گفتار طبی.
گفتار اول از فن سوم: در باب حالت چشم و رَمد با هشت فصل.
گفتار دوم از فن سوم: در باب بیماری های کره ی چشم با هفده فصل.
گفتار سوم از فن سوم: در باب پلک و اطراف پلک و مشتمل بر 22 فصل.
گفتار چهارم از فن سوم: نیروی دید و حالات آن و در یازده فصل.
فن چهارم از بخش اول کتاب سوم، این فن درباره ی گوش است و پانزده فصل دارد.
فن پنجم از بخش اول کتاب سوم: در باب بینی و حالات آن و مشتمل بر دو گفتار.
گفتار اول از فن پنجم: در باب حس بویایی، آسیب های وارده بر بینی و سیلان مواد از آن و دارای پنج فصل.
گفتار دوم از فن پنجم: در باب سایر حالات بینی و در دوازده فصل.
فن ششم از بخش اول کتاب سوم، در باب دهان و زبان مشتمل بر بیست فصل.
فن هفتم از بخش اول کتاب سوم، در باب دندان و با نوزده فصل.
فن هشتم از بخش اول کتاب سوم، درباره ی لثه و لب و مشتمل بر دوازده فصل.
فن نهم از بخش اول کتاب سوم، در باب گلو و در ده فصل.
 فن دهم از بخش اول کتاب سوم، در باب ریه و سینه و در پنج گفتار.
گفتار اول از فن دهم: در باب صدا و نفس و دارای 38 فصل.
گفتار دوم از فن دهم: در باب صدا و در هشت فصل.
گفتار سوم از فن دهم: در باب سرفه و خون برآوردن و دارای دو فصل.
گفتار چهارم از فن دهم: در باب ورم های اطراف سینه که مربوط به قلب نیست و شامل دوازده فصل.
گفتار پنجم از فن دهم: در باب چاره جویی سل و دارای چهار فصل.
فن یازدهم از بخش اول کتاب سوم، درباره ی قلب و با دو گفتار.
گفتار اول از فن یازدهم: درباره ی شناسایی قلب و در هفت فصل.
گفتار دوم از فن یازدهم: در باب شرح جزئیات بیماری های قلبی و در دوازده فصل.
فن دوازدهم از بخش اول کتاب سوم، درباره ی پستان و احوال آن در یازده فصل.
فن سیزدهم از بخش دوم کتاب سوم، درباره ی مری و معده در شش گفتار.
گفتار اول از فن سیزدهم: در باب شناسایی مری و معده و بیماری های آن در ده فصل.
گفتار دوم از فن سیزدهم: در باب نشانه ها و علاج سوء مزاج معده و دارای نوزده فصل.
گفتار سوم از فن سیزدهم: در باب درد معده و ناتوانی و بی اشتهایی در نه فصل.
گفتار چهارم از فن سیزدهم: بیماری های دستگاه گوارش و دارای نوزده فصل.
گفتار پنجم از فن سیزدهم: درباره ی بیماری های ابزاری و اشتراکی در معده و شامل شش فصل.
گفتار ششم از فن سیزدهم: در باب بیماری ها و حالات معده و اطراف معده در دوازده فصل.
فن چهاردهم از بخش دوم کتاب سوم، در باب کبد و چگونگی آن و مشتمل بر چهار گفتار.
گفتار اول از فن چهاردهم: در باب چگونگی کبد به طور عام و مشتمل بر ده فصل.
گفتار دوم از فن چهاردهم: درباره ی ناتوانی و سایر احوال کبد با چهارده فصل.
گفتار سوم از فن چهاردهم: گسستگی ها درکبد و مشتمل بر سیزده فصل.
گفتار چهارم از فن چهاردهم: در باب آب در کبد ودر شش فصل.
فن پانزدهم از بخش دوم کتاب سوم، در باب زهره و سپرز و مشتمل بر دو گفتار.
 گفتار اول از فن پانزدهم: درباره ی تشریح کیسه ی زهره، سپرز و حالات یراق در هفت فصل.
گفتار دوم از فن پانزدهم: در باب حالات طحال و مشتمل بر ده فصل.
فن شانزدهم از بخش دوم کتاب سوم، در باب روده و مقعد با پنج گفتار.
گفتار اول از فن شانزدهم: در باب تشریح روده و روانی شکم در سه فصل.
گفتار دوم از فن شانزدهم: در باب علاج ویژه ی انواع اسهال در شانزده فصل.
گفتار سوم از فن شانزدهم: در باب درد روده ها و علاج آن ها در سیزده فصل.
گفتار چهارم از فن شانزدهم: در باب علاج قولنج، معرفی ایلادوس و جزئیاتی از بیماری های روده مشتمل بر 23 فصل.
گفتار پنجم از فن شانزدهم: درباره ی کرم ها و در سیزده فصل.
فن هفدهم از بخش سوم کتاب سوم، در باب بیماری های مقعد و در یک گفتار هفده فصلی.
فن هجدهم از بخش سوم کتاب سوم، درباره ی حالات کلیه در دو گفتار.
گفتار اول از فن هجدهم: درباره ی کلیه و در شش فصل.
گفتار دوم از فن هجدهم: درباره ی ورم و گسستگی ها در کلیه با دوازده فصل.
فن نوزدهم از بخش سوم کتاب سوم، در باب مثانه و بول در دو گفتار.
 گفتار اول از فن نوزدهم: درباره ی مثانه و در شانزده فصل.
گفتار دوم از فن نوزدهم: در باب ادرار و در دوازده فصل.
فن بیستم از بخش سوم کتاب سوم، در باب اندام تناسلی مردان و در دو گفتار.
گفتار اول از فن بیستم: در باب اندام های تناسلی به طور همگانی و غریزه ی جنسی در 23 فصل.
گفتار دوم از فن بیستم: در باب اندام های مربوط به جماع و خارج از عریزه ی جنسی در نه فصل.
فن بیست و یکم از بخش سوم کتاب سوم: در باب چگونگی ابزار بچه آور و در چهار گفتار.
گفتار اول از فن بیست و یکم: درباره ی باردار شدن در هشت فصل.
گفتار دوم از فن بیست و یکم: درباره ی باردار یو زادن در دوازده فصل.
گفتار سوم از فن بیست و یکم: در باب بیماری های زهدان و در یازده فصل.
گفتار چهارم از فن بیست و یکم: در باب موانع باردار شدن و در دوازده فصل.
فن بیست و دوم از بخش سوم کتاب سوم، در باب بیماری های پایدار اطراف بدن و در دو گفتار.
گفتار اول از فن بیست و دوم: درباره ی آسیب دیدگی و در شش فصل.
گفتار دوم از فن بیست و سوم: درباره ی درد دندان ها و در نه فصل.

کتاب چهارم قانون در طب. در هفت بخش و شامل چندین گفتار و فصل.
بخش اول از کتب چهارم، در باب تب ها به طور عام و در دو گفتار.
گفتار اول از بخش اول: درباره ی تب روزانه و در سی فصل.
گفتار دوم از بخش اول: در باب تب های عفونی به طور کلی و در 54 فصل.
بخش دوم از کتاب چهارم، در باب پیش بینی حال بیماران و در دو گفتار.
گفتار دوم از بخش دوم: درباره ی وقت، روزها و نوبت های بحران در سه فصل.
گفتار اول از بخش دوم: درباره ی بحران بیماری، نشانه های زمان بحران و در سه فصل.
بخش سوم از کتاب چهارم، درباره ی ورم و جوش و در سه گفتار.
گفتار اول از بخش سوم: درباره ی ورم و جوش گرم مزاج در سیزده فصل.
گفتار دوم از بخش سوم: در باب ورم سرد و امثال آن در ده فصل.
گفتار سوم از بخش سوم: در باب جذام و در یک فصل.
بخش چهارم از کتاب چهارم، در باب گسستگی پیوندها جز شکست و بست (در چهار گفتار)
گفتار اول از بخش چهارم: درباره ی زخم ها و در دوازده فصل.
گفتار دوم از بخش چهارم: درباره ی پوست اندازی، کوفتگی، شکافتگی، افتادن، صدمه دیدن، نزیف خون (خونریزی شدید) و وَثی (رگ به رگ شدن) در یازده فصل.
گفتار سوم از بخش چهارم: در باب قرحه در چهارده فصل.
گفتار چهارم از بخش چهارم: در باب پی، رگ و استخوان در ده فصل.
بخش پنجم از کتاب چهارم، در باب شکستگی و در سه گفتار.
گفتار اول از بخش پنجم: درباره ی از جا برکندگی در شانزده فصل.
گفتار دوم از بخش پنجم: درباره ی شکستن استخوان ها و در یازده فصل.
گفتار سوم از بخش پنجم: درباره ی شکستگی اندام ها و در نوزده فصل.
بخش ششم از کتاب چهارم، بخشی مختصر و مفید دربارهی سم ها و در پنج گفتار.
گفتار اول از بخش ششم: در باب انواع سموم تناولی و در چهار فصل.
گفتار دوم از بخش ششم: در باب سم جانداران.
گفتار سوم از بخش ششم: در باب گزش و نیش حشرات موذی و با 27 فصل.
گفتار چهارم از بخش ششم: در باب گاز گرفتن اسنان و چهار پایان و مشتمل بر شش فصل.
گفتار پنجم از بخش ششم: در باب انواع حشرات موذی و در سه فصل.
بخش هفتم از کتاب چهارم، در باب آرایش و پیرایش و مشتمل بر شش فصل.
گفتار اول از بخش هفتم: درباره ی موی سر و شوره آن در سیزده فصل.
گفتار دوم از بخش هفتم: در باب رنگ پوست و در سه فصل.
گفتار سوم از بخش هفتم: در باب انواع جوش های پوست و مشتمل بر هشت فصل.
گفتار چهارم از بخش هفتم: در باب حالات مربوط به بدن و مشتمل بر چهار فصل.

کتاب پنجم قانون در طب. در طب اقرابادینی مشتمل بر مقدمه ی مولف و دو جمله و چندین گفتار و فصل.
مقدمه ی مولف: درباره ی نیاز به داروهای ترکیبی و در دو فصل.
جمله ی اول از کتاب پنجم: درباره ی داروهای ترکیبی و شامل دوازده گفتار.
گفتار اول از جمله ی اول: در باب تریاق ها و معجون های بزرگ و با یک فصل.
گفتار دوم از جمله ی اول: درباره ی ایارج ها (معجون های مسهل)
گفتار سوم از جمله ی اول: در باب گوارش ها.
گفتار چهارم از جمله ی اول: در باب داروهای در دهن ریختنی بزرگ سالان و کودکان.
گفتار پنجم از جمله ی اول: در باب انگشت پیچ ها (لیسیدنی ها).
گفتار ششم از جمله ی اول: درباره ی شربت ها و رب ها.
گفتار هفتم از جمله ی اول: درباره ی مرباها و انبیجات.
گفتار هشتم از جمله ی اول: در باب عرق ها.
گفتار نهم از جمله ی اول: در باب آب پزها و حب ها.
گفتار دهم از جمله ی اول: در باب روغن ها.
گفتار یازدهم از جمله ی اول: درباره ی مرهم ها و ضمادها.
گفتار دوازدهم از جمله یاول: مربوط به داروهای ترکیبی (98 دارو) و در علاج بیماری ها.
جمله ی دوم از کتاب پنجم: در هشت گفتار.
گفتار اول از جمله ی دوم: در باب بیماری های سر و علاج آن ها و در هفده نسخه.
گفتار دوم از جمله ی دوم: در باب علاج  بیماری های چشم در 69 نسخه.
گفتار سوم از جمله ی دوم: در باب بیمار یهای گوش، قرحه بینی و معالجه ی آن ها در سیزده نسخه.
گفتار چهارم از جمله ی دوم: در باب دندان و مربوط به آن در ده نسخه.
گفتار پنجم از جمله ی دوم: درباره ی بیماری های دهان، گلو و اندام های درونی فوقانی و در 29 نسخه.
گفتار ششم از جمله ی دوم: درباره ی علاج بیماری های داخلی در 52 نسخه.
گفتار هفتم از جمله ی دوم: در باب درمان درد و مفاصل، نقرس و عرق النساء در نه نسخه.
گفتار هشتم از جمله ی دوم: در باب علاج داءالثعلب.
بر کتاب قانون شرح هایی نوشته اند، از جمله:
1- شرح ابوعبید عبدالواحد جوزجانی؛ شاگرد بوعلی سینا.
2- شرح علی بن رضوان (متوفی 460 ق).
3- شرح فخر الدین رازی (متوفی 606 ق).
4- شرح ابراهیم بن علی بن محمد سلمی القطب المصری در قرن هفتم هجری.
5- شرح نجم الدین احمد نخجوانی.
6- شرح محمد بن محمود آملی (متوفی 753 ق).
7- شرح سعد الدین ممد فارسی.
8- شرح فخرالدین محمد خجندی.
9- شرح جمال الدین حلی.
10- شرح رفیع الدین کیلی.
11- شرح یعقوب بن اسحاق ساوی یا السامری در قرن هفتم هجری.
12- شرح ابوالفرج یعقوب بن اسحاق و معروف به ابن القف.
13- شرح محمد بن عبداله آقسرایی در قرن هشتم هجری.
14- شرح حکیم علی گیلانی یا جیلانی در قرن دهم هجری.
15- شرح کلیات قانون از سدید الدین کازرونی (متوفی 745 ق).
16- شرح ابوالفضایل محمد بن نامور خونجی (متوفی 646 ق).
17- شرح علی بن عبدالرحمان مشهور به زین العرب المصری (متوفی 770 ق).
18- شرح عزیز الدین رازی.
19- شرح قطب الدین ابراهیم مصری.
20- شرح مسیح الملک یا حکیم شفایی خان بن حکیم عبدالشافی خان.
21- شرح هبه اله بن جمنی.
22- شرح محمود بن مسعود بن مصلح فارسی کازرونی معروف به قطب الدین شیرازی (متوفی 710 یا 716 ق) به نام تحفه السعدیه.
23- شرح افضل الدین جوینی.
24- شرح ربیع الدین عبدالعزیز چلپی.
25- شرح اسحاق خان بن اسماعیل خان دهلوی (در قرن دوازدهم هجری) و با نام غایه المفهوم فی تدبیر المحموم.
26- شرح و حاشیه بر قانون از ضیاءالدین بن بهاء الدین شجاعی.

خلاصه هایی نیز از این کتاب تهیه شده که برخی از آن ها چنین است:
1- مختصر القانون از ابوعلی محمد بن یوسف بن شرف الدین.
2- خلاصه القانون از ابوسعید بن ابی السرور الاسرائیلی السامری العسقلانی.
3- موجز ابن نفیس، [نویسنده در خلاصه ی خود از قانون، گردش خون کوچک بین قلب و ریه ها را توضیح می دهد. بعد ها ویلیام هاروی گردش کامل خون را در بدن با توجه به آرای بوعلی و ابن نفیس اثبات کرد].
4- التشریح المکنون فی تنقیه القانون اثر هبه اله ابن جمیع اسرائیلی.
5- الفصول الایلاقیه تالیف محمد بن یوسف ایلاقی (متوفی 460 ق).
6- قانونچه یا القانونچی فی الطب از محمود بن عمر چغمینی (متوفی 745 ق).
7- صفوه و اقتضاب و تلخیصی از اثر دوم به نام انتخاب الاقتضاب.
نسخه های متعدد و گوناگونی از کل یا اجزای قانون در کتاب خانه های آستان قدس رضوی، مجلس شورای ملی ایران، استانبول، پاریس، برلین، بانکیپور و موزه های بریتانیا، رامپور، واتیکان، قاهره، کمبریج و منچستر وجود دارند. در کتاب خانه ی ملک چند نسخه ی خطی نگه داری می شود که کهن ترین تاریخ کتابت آن ها 591 ق است. کتاب قانون را ژراردوی کرمونایی در سال 1187 میلادی به لاتینی برگرداند. پیش از آن، این کتاب را به فرمان اسقف اعظم تولدو، ریموند، در 1151 م به لاتینی ترجمه کرده بودند. آندرئا آلپاکو در سال 1520 یا 1521 م اثر بوعلی را به لاتینی برگرداند. قانون در نیمه آخر قرن پانزدهم، شانزده بار و در قرن شانزدهم میلادی بیش از بیست بار تجدید چاپ شد. ترجمه ی عبری کتاب مذکور را یوسف لورکی در سال 1491 م در ناپل انجام داد و در همان جا منتشر شد. کتاب قانون را ملا فتح اله فخرالدین شیرازی در 1306 ق به فارسی برگرداند و این ترجمه در لکنهو چاپ شد. ترجمه ای دیگر نیز از مترجمی نامعلوم منتشر شده است.
از ترجمه ها و پژوهش های متاخر نیز می توان به نمونه هایی اشاره کرد:
1- ترجمه ی کتاب اول قانون از کامرون گرونر.
2- ترجمه ی قسمت تشریح الاعضاء از پ. دوکنینگ. وی مبحث مربوط به کلیه و مثانه را ترجمه کرده است.
3- ترجمه ی فن سوم از کتاب سوم از هیرشبرگ و لیپر، [درباره ی بیماری های چشم در سال 1902 و در آمان منتشر شد].
4- ترجمه ی کتاب پنجم از زونت هایمر.
5- ترجمه ی قانون به فارسی از عبدالرحمان شرفکندی.
6- ترجمه ی بخش تشریح از کوپینگ در سال 1900 م به فرانسه.
دانشمندان دیگری چون برنیکف، میخائیلوسکی، اوس پنسکی، گوئرا، مِهرن  فرژه بلژیکی، کارا دو وو، گواشن و لوی گارده فرانسوی، وینتر و لانداور و ویدمانی آلمانی و نالتیو ایتالیایی؛ پژوهش هایی درباره ی قانون کرده اند. قانون نخست بار در شهر رم با کتاب النجاه بوعلی در دو مجلد، در سال 1593 م منتشر شد. پس از آن در سال 1290 ق در قاهره، در 1294 ق در بولاق (ممتازترین چاپ)، در 1296 ق در تهران، در سال 1307 و 1324 ق در لکنهو، در سال 1905 م و با شرح فارسی آن در لاهور و کتاب چهارم قانون با شرح فارسی اش در سال های 1274 و 1296 و 1298 ق در لنکهو منتشر شده است. کتاب قانون را حدود سی بار به لاتینی ترجمه کرده اند. این کتاب تا قرن هفدهم میلادی در دانشگا های اروپا مثل مون پلیه و  لورن تدریس می شده است.  

منبع: علوم و فنون_ تیر ماه 1388