بابک رشنوزاده

یوسف بن محمد بن یوسف طبیب، پزشک، نویسنده و ناظم و سراینده ی سده ی 10 ق از مردم خواف بود. در ماوراءالنهر دانش آموخت و در هرات زیست و در 950 ق درگذشت. در 913 ق کتاب «جامع الفواید» یا «طب یوسفی» را در هرات نگاشت. گویا از بیم سرخ کلاهان با پدرش به هند کوچ کرد. پدرش محمد بن یوسف هروی پزشکی نام دار و صاحب تالیف است؛ «بحرالجواهر» را که فرهنگ واژه های پزشکی و زندگی نامه ی برخی از مشاهیر پزشکی است، نگاشته است. یوسفی هروی در هند از پزشکان و دبیران دربار ظهیر الدین بابر (932- 937 ق) و سپس پسرش همایون گورکانی (937- 963 ق) شد (صفا، ج 5، ص 356؛ سیریل الگود، ترجمه ی فرقانی، ص 425). گلچین معانی می گوید: «به دعوت ظهیر الدین محمد بابر به هند رفت و رسائل چندی به نام وی و جانشین او همایون پادشاه نوشته است...» (ص 1558). یوسفی هروی از پدرش پرکارتر بود و چندین کتاب نوشت که  محفوظ مانده اند و اهمیت او به ویژه در آن است که برای آسان کردن دانش پزشکی چندین منظومه سرود (سیریل الگود، ترجمه ی فرقانی و صفا، پیشین). در شعر نیز یوسفی تخلص می کرد. امیر علی شیر نوایی او را مردی خوش خلق و جهان گشته و شعرش را پاکیزه دانسته است و این بیت را ذکر کرده است (ص 156)؛
سپهر لاف ز رفعت به کوی                     او شد آفتاب گرم و برآمدی به روی
ابوالفضل علامی، یوسفی را در شمار اصحاب قرب و ارباب کمال زمان ظهیر الدین بابر آورده و در این باره گفته است: «مولانا یوسفی طبیب او را از خراسان طلب فرموده بودند، در مکارم اخلاق، میمنت است و مزید توجه ممتاز بود» (اکبر نامه، ج 1، ص 119).
آثار یوسفی هروی بیشتر در پزشکی و به نظم است:
1* «فواید الاخیار/ فواید یوسفیه»
منظومه ای به فارسی است و در آن هر مساله ی پزشکی را در یک قطعه، یا در دو یا سه بیت و گاه در شش بیت شرح داده است. این منظومه را در 913 ق سروده که نام کتاب با حساب جمل/ ابجد همان تاریخ است و در واقع راهنمایی برای درمان و بهداشت است. از این اثر نسخه های خطی پراکنده ای در دانشگاه تهران، مجلس، آستانه ی قم، ملی ملک، مدرسه ی سپهسالار، کتاب خانه ی دهخدا، ملی، مرعشی، گلپایگانی، نوربخش و رشت موجود است. این اثر در 1285 ق به اهتمام عبدالمطلب کاشانی در تهران و بار دیگر در 1318 ق به کوشش محمد حسین بن محمد کاشانی به چا رسیده است (مشار، مولفین، ص 904؛ ارجح و دیگران، ص 1088: آقا بزرگ، 9 ص 1321؛ منزوی، 1348، ج 1، ص 575؛ صفا، ج 5، ص 357).
2* علاج الامراض
منظومه ای به فارسی در نشانه های مرض و درمان آن است. یوسفی هروی این اثر را در 914 ق سروده است. از این اثر نسخه هایی در دانشگاه تهران، کتاب خانه ی ملی و کتاب خانه ی خصوصی حاجی ایزدی در همدان موجود است. این اثر در 1285 ق چاپ شده است.
3* جامع الفواید یا طب یوسفی
در شرح علاج الامراض و در پنج مقاله است و تاریخ تالیف آن 917 ق است. در 1285، 1294، 1318 (تهران) و در 1322 ق در گانپور چاپ شده است. حکیم عبدالعلیم نصراله خان احمدی این اثر را در کتابی به نام «المعالجه الموربه بالنسخ المجربه» شرح کرده که در هند چاپ شده است. دکتر لیشت وارد پاره ای از این اثر را به انگلیسی ترجمه و در «وقایع تاریخ پزشکی» چاپ کرد. نسخه هایی از این اثر در کتاب خانه ی ملی، مجلس، دانشگاه تهران، آستانه ی قم، مرعشی، ملی تبریز، رشت، دهخدا و مدرسه ی سپهسالار موجود است که از این شمار نسخه ی محفوظ در کتاب خانه ی ملی تبریز از همه کهن تر و تاریخ کتابت آن 1002 ق است (ارجح و دیگران، ص 82؛ آقا بزرگ پیشین؛ منزوی، 1382 ش، ص 586؛ سیریل الگود، ترجمه ی فرقانی، ص 426؛ مشار، مولفین، ص 904).
4* حفظ الصحه
قصیده ای است به فارسی در حفظ الصحه و چند قصیده در مسائل پزشکی، تندرستی و بهداشتی مانند خوردنی ها، آشامیدنی ها، جنبش و آرامش، خواب و بیداری، آب و هوا، استفراغ و جز آن. این اثر در 1924 م در لاهور چاپ شده است. نسخه هایی از این اثر در کتاب خانه ی ملی، دانشگاه تهران، مرعشی، ملی تبریز، ملک، دهخدا و مدرسه ی سپهسالار، گلپایگانی موجود است که نسخه ی کتاب خانه ی ملی تبریز به تاریخ کتابت 1002 ق از همه کهن تر است. یوسفی هروی این قصیده را در 937 ق به نام ظهیر الدین محمد بار سروده است (منزوی، 1382، ص 545؛ گلچین معانی ج 2، ص 1558؛ منزوی، 1348 ش، ص 523؛ ارجح و دیگران، ص 107).
5* دلایل البول
درباره ی شناخت بیماری ها با رویت و آزمایش پیشاب، در هفت نوع: یعنی لون بول، قوام بول، صفا و کدورت بول، رایحه ی بول، زید (=کف) در بول، رسوب آن و مقدار بول، این اثر به نثر و در 942 ق نوشته شده است. یوسفی هروی این اثر را پس از تالیف «دلایل النبض» به خواهش برخی از دوستان و بزرگان نوشت. «دلایل البول» در کانپور (1211 ق) و لاهور (1934 م) چاپ شده است. از این اثر نسخه هایی در دانشگاه تهران، دهخدا، کتاب خانه ی خصوصی اصغر مهدوی و مرعشی موجود است که نسخه ی مهدوی در 1057 ق کتابت شده و قدیمی تر از نسخ دیگر است  (ارجح و دیگران، 126- 127؛ منزوی، 1348، ص 536؛ گلچین معانی، ج 2، ص 1559؛ منزوی، ص 199).
6* دلایل النبض
در این رساله ی بسیار مختصر به علائمی که نبض از طریق آن ها دلالت بر حال بیمار دارد، اشاره شده است. این رساله در 942 قمری تالیف شده و نسخه هایی از آن در دانشگاه تهران، کتاب خانه ی اصغر مهدوی، مجلس، ملک و مرعشی موجود است که نسخه ی مجلس در 1050 ق کتابت شده و قدیمی تر از نسخ دیگر است (ارجح و دیگرا، ص 127؛ منزوی، 1348، 537؛ آقا بزرگ، مشار، مولفین، ص 904).
7* ریاض الادویه
این اثر در بیان مراتب کیفیات ادویه، در یک مقدمه و دو باب است: 1- ادویه ی مفرد؛ به ترتیب حروف تهجی 2- ادویه ی مرکبه؛ به ترتیب حروف تهجی و خاتمه ای در «امتحان جودت و ردائت تریاق» و جز آ«. این اثر در 946 ق به نام همایون گورکانی نوشته شده و در هند چاپ شده است. نسخه ای از آن در کتاب خانه ی دهخدا موجود است (ارجح و دیگران، 159-160، منزوی، 1348 ص 545؛ گلچین معانی، ج 2، ص 1559). به گفته ی حجتی این اثر به نام شاه طهماسب صفوی نوشته شده است (ص 124).
8* سته ضروریه
این نوشتار دستورات کوتاه پزشکی است درباره ی شش چیز که برای بدن انسان سودمندند: هوا، ماکول (خوردنی)، مشروب (آشامیدنی)، حرکت و سکون بدنی، حرکت و سکون نفسانی/ آرامش خاطر، خواب و بیداری و استفراغ، این اثر در 944 ق تالیف شده و در هند با «علاج الامراض» چاپ شده است (لاهور، 1924 م). چند نسخه از آن در کتاب خانه ی مرعشی، دانشگاه تهران و ملک موجود است (ارجح و دیگران، ص 166؛ منزوی، 1348، ص 550).
9* فرهنگ یوسفی/ لغات یوسفی/ قصیده در اسماء اجناس ادویه
این اثر فرهنگی است که واژه های پزشکی هندی را به فارسی، به نظم گزارش کرده است و در 917 ق سروده شده است. در پاره ای از ماخذ این اثر را دو اثر به نام های «لغات یوسفی» و «لغت یوسفی» دانسته اند (ارجح و دیگران، ص 216؛ منزوی، 1348، ص 573).
10* ماکول و مشروب
منظومه ای است به فارسی در خواص خوردنی ها و آشامیدنی ها، نسخه هایی از این اثر در دانشگاه تهران، ملک، سپهسالار، مرعشی، مجلس، ملی تبریز، دهخدا و... موجود است. این منظومه در 1924 میلادی در لاهور چاپ شده است (ارجح و دیگران، ص 253- 254؛ 4 منزوی، 199؛ منزوی 1348 ش، ص 592؛ صفا، ج 5، ص 357).
11* مناجات منظوم که مثنوی عارفانه تی درباره ی عشق است.
12* نصیحت نامه که مثنوی اخلاقی در سرزنش بخل و بخیل در سی و یک بیت است.
13* انوار حکمت/ کلمات یوسفی/ نصایح یوسفی، که در 919 ق تالیف شده و در دستورهای اخلاقی و سخنان پند آموز است و نسخه ای از آن در کتاب خانه ی دانشگاه تهران موجود است (صفا، ج 5، ص 1486).
14* بهداشت منظوم که برای ظهیرالدین بابر ساخته شده است (آقا بزرگ، پیشین؛ 4 منزوی، ص 199).
15* فرهنگ عربی به فارسی
16* بدایع الانشاء
این اثر را در 940 ق برای پسرش رفیع الدین حسن نوشته است. نامه هایی به فارسی به عنوان سرمشق برای مردم از مرتبه ها و مقام های گوناگون نوشته و مرتب کرده است. این اثر در 1870 میلادی به نام «بادی الانشاء» به جای «بدایع الانشاء» و بار دیگر به نام «انشای یوسفی» در دهلی چاپ شده است (گلچین معانی، ج 2، ص 1559؛ سیریل الگود، ترجمه ی فرقانی، ص 425، صفا، ج 5، ص 406؛ منزوی، 1348؛ ص 358).
17* کلیات یوسفی
 گویا مجموعه ای از آثار اوست و نسخه ای از آن در کتاب خانه ی ملی تبریز موجود است که در 917 ق نوشته شده است (منزوی، 1348، ص 588).

منبع: علوم و فنون_مرداد 88