امیر حسین شرافت

و خدایی که در این نزدیکی است

عطیه بن سعد جناده عوفی کوفی، از شیعیان امیر المومنین (ع) بود. کنیه اش «ابوالحسن» بود و بین سال های 36 تا 40 هجری در کوفه به دنیا آمد. پدرش نزد امیر المومنین (ع) رفت و عرض کرد: «یا امیرالمومنین، صاحب نوزاد پسری شده ام. نامی برای او برگزین.» آن حضرت فرمود: «این عطیه خداوند است:. از این رو نام او را عطیه نهادند (یعنی هدیه و هر چیزی که بزرگان می بخشند). مادر عطیه اهل روم بود. عطیه از راویان فضایل مولا علی (ع) و از مفسران قرآن به شمار می رود. عطیه فرزندی به نام علی داشت که از اصحاب اما صادق (ع) به شمار می آید. عطیه بعد از شهادت امام حسین (ع)، همراه با جابر بن عبدالله انصاری از کربلا گذشت و به زیارت تربت پاک حضرت سید الشهدا (ع) نائل شد. از این رو در شمار نخستین زائران کربلا قرار گرفته است. در ماجرای شورش عبدالرحمن بن محمد اشعث (سال 82 هجری) به یاری وی شتافت و پس از شکست او به ایران گریخت و در فارس ماند. حجاج بن یوسف به محمد بن قاسم ثقفی، حاکم فارس، دستور داد: «عطیه را نزد خود فرا خوان و از او بخواه که علی بن ابیطالب (ع) را لعنت کند. اگر چنین نکرد، 400 ضربه شلاق به او بزن و سر و ریش او را بتراش!» حاکم فارس هم نامه حجاج را برای عطیه خواند و چون او حاضر به ناسزاگویی به اما علی (ع) نشد، 400 ضربه شلاق به او نواختند و موهای سر و صورتش را تراشیدند. وی در سال 86 هجری به خراسان رفت. همگامی که حجاج مرد (سال 95 هجری) و عمربن هبیره حاکم عراق شد، عطیه نامه ای به او نوشت و در پی موافقت او بار دیگر به زادگاهش کوفه بازگشت. اشاره بالا از آنجایی قلمی شد که اهمیت تاریخی و پیشینه تفسیر عطیه عوفی بیشتر مشخص شود. پیشینه ای که شاید آن را در زمره نخستین تفاسیر نگارش یافته قرار دهد. این راوی غیر مشهور، صاحب تفسیر گمنام اما معتبری است. نقل است که کتاب تفسیر وی پنج جلد بوده و آنچه را از تفسیر قرآن آموخته بود، سه بار بر ابن عباس، مفسر بزرگ قرآن، عرضه کرده است. بدون تردید، آنها که در فکر آشنایی با تفسیر اهل بیت از قرآن کریم باشند به گونه ای که راوی آن از افرادی باشد که غیر از معیارهای مختلف در استناد و اعتبار، از جهت زمانی نیز به تاریخ زندگی ائمه نزدیک باشد و به زبان دیگر تفسیری روایی و قدیمی باشد، گمشده خود را شاید در تفسیر عطیه عوفی بیابند. کسی که نام او را تنها در کتب روایی، آن هم به صورتی گمنام می توان دید. عطیه که تفسیر او مفقود شده بود از شیعیان و محبین اهل بیت (ع) بوده و فرزند سعد بن جناده از اصحاب معروف صدر اسلام است. عطیه عوفی متوفای سال 127 ه.ق و از یاران نزدیک ابن عباس بوده که در بحث روایت و از حیث قرائات مورد وثوق بوده است. جایگاه عطیه در بین بزرگان اهل سنت هم به گونه ای بوده که او را از مشایخ خود می دانند؛ مفسران اهل سنت همگی از تفسیر او نقل حدیث کرده اند، حتی کسانی مثل طبری و ابن ابی حاتم رازی. راوایات تفسیر عطیه در کتب مفقود شده او غالبا به ابن عباس و ابو سعید خذری می رسد اما او خودش هم در ذیل برخی روایات، موقوفاتی دارد که برگرفته از نظرات اوست. کتاب «تفسیر القرآن کریم به روایت عطیه عوفی» را می توان از نخستین میراث مکتوب تفسیری قرآن کریم در تاریخ به شمار آورد. این نوشتار به تازگی توسط عبدالرزاق حرزالدین تدوین و گردآوری شده است. در تحقیق و بازسازی تفسیر عطیه کوفی که سه سال به طول انجامیده است، پژوهشی همه جانبه و مفصل هم در تاریخ زندگی او انجام گرفته که نتیجه آن در حجم حدود 350 صفحه در ابتدای این تفسیر درج شده که در آن به ابعاد مختلف و شرح زندگی علمی و اجتماعی و بیان شیوه تفسیری وی می پردازد. عبدالرزاق حرزالدین همچنین، 2189 حدیث به نقل از عطیه کوفی جمع آوری کرده و بر اساس ترتیب سوره های قرآن تنظیم و در سه مجلد آماده نموده و آن را به عنوان «تفسیر القرآن الکریم» از عطیه کوفی نام نهاده است؛ مجموعه ای که می توان از آن به عنوان قدیمی ترین تفسیر شیعی هم یاد کرد. پیش از تدوین کتاب، آرای پراکنده زیادی در باب مباحث مختلف عطیه در تفسیر قرآن موجود بود، اما اثری که به صورت مدون تمامی مباحث را شکل داده باشد، مشاهده نشده بود عطیه عوفی شخصیتی شیعی و شاخص در حوزه نگارش تفسیر قرآن کریم محسوب می شود و ویژگی شاخص تفسیر او در این است که وی به صرف نقل و جمع آوری آرای افراد مختلف در حوزه تفسیر قرآن کریم بسنده نکرده بلکه با نوعی نگاه اجتهادی و پژوهشی، به بررسی و مقایسه آرا و گزینش رای سوم پرداخته است. یکی از دلایل غنای زیاد تفسیر عطیه عوفی، استفاده از تنوع آرای استادان و مشایخی است که وی در محضرشان کسب فیض و نقل حدیث کرده است، از جمله این افراد می توان به عبدالله بن عمر، عبدالله بن عباس، ابی سعید خذری و دیگر اصحابی که دارای گرایشات مذهبی و سیاسی- اجتماعی بودند، اشاره کرد. از آنجا که اصل کتاب تفسیر عطیه عوفی به دست نیامده و از بین رفته است. این کتاب، از آثار تفسیری دیگر و نقل قول های موجود بازسازی شده است. از جمله این نقل قول ها می توان به «جامع البیان» اثر طبرسی، «تفسیر الکبیر» فخر رازی، «مجمع البیان» و «التبیان» اثر شیخ طوسی اشاره کرد. عطیه برای نگارش اثر خود به منابع مختلف مراجعه و مطالعه کرده و سپس به گردآوری آثار پرداخته است. به دلیل پراکندگی آثار و اقوال موجود درباره شیعه یا سنی بودن عطیه عوفی، مساله اساسی آن سات که آیا در قرن اول هجری، شیعیان به لحاظ اعتقادی به 14 معصوم (ع) اعتقاد داشته اند یا نه. بر اساس یک دیدگاه، پاسخ مثبت است، اما دیدگاه دیگر به سیر تاریخی توجه نشان داده است. دیدگاه دوم معتقد است که در قرن اول تشیع وجود داشته اما به شکل 12 امامی نبوده، زیرا هنوز 12 اما متولد نشده بوده اند. یکی از مسائل تامل برانگیز در تفسیر سوره حمد که عطیه عوفی، پس از سوره به تفسیر آمین هم پرداخته، با توجه به این موضوع است که شیعیان امروزی پس از نماز خود آمین نمی گویند و این امر ویژگی اهل تسنن است، بنابراین شک بر سنی بودن وی هم برده می شود.

منبع: ویژه نامه همشهری_ تیر 89