ابن احمد الاخوینی البخاری این اثر را به خواهش فرزندش در نیمه ی دوم قرن 4 ق در سه بخش و دویست باب به زبان فارسی نوشت. «بخش اول» پنجاه و یک باب در عناصر، امزجه و اخلاط، اعضای مفرد و مرکب بدن و موضوعاتی نظیر قوی، افعال، ارواح، طعام ها و شراب ها دارد. «قسمت دوم» یک صد و سی باب در بیماری ها و معالجه ی آن ها، «جذا جذا از فرق سر تا ناخن پای» (ص 204 هدایه المتعلمین) با ابوابی نظیر حرق النار، عروج قروح و جراحات و انواع سموم دارد. «قسمت سوم» دارای نوزده باب است در حمیات و انواع گوناگون آن، بول، حفظ الصحه، نبض و تعرف اسباب النبض. هر باب «هدایه» با عبارت «اندر یاد کرد استاد» شروع می شود و این نشان از شیوه ی کاربردی پزشکی رازی در این اثر است (برای زندگی اخوینی به آخر مقاله رجوع شود. وی با یک واسطه شاگرد رازی بوده است) (اخوینی، مقدمه ی متینی، ص 10). «هدایه» از آثار ارزشمند اواخر سده ی چهارم هجری، یعنی عصر شکوفایی علم و تمدن در کشورهای اسلامی است. این اثر گران قدر چنان که از نامش بر می آید، در آن روزگار راهنمای دانشجویان پزشکی و ماخذی برای شناخت بیماری و تجویز داروی آن بوده است. اخوینی در این اثر از روش تجربی رازی استفاده می کرد و نظر پزشکان دیگر را پس از آزمایش و اطمینان از درستی آن به کار می بست. به دلیل همین مزایاست که طبیبانِ پس از اخوینی به این اثر توجه کردند و مولف آن را ستودند. «هدایه» افزون بر این که سابقه ی علم طب را در مشرق زمین نشان داده، به نو آوری های دانشمندان مسلمان در مقایسه با آرای اطبای یونانی اشاره کرده است (اخوینی، پیش گفتار هدایه). چون زادگاه اخوینی بخارا بوده، به واژه هایی به لهجه ی بخارایی و نیز نام های کهن گیاهان آن منطقه بر می خوریم (ضیایی، ص 975؛ نجم آبادی، ص 640). تاریخ تالیف «هدایه» به درستی معلوم نیست؛ زیرا نه در خود کتاب و نه در کتاب های دیگر که از آن نام برده اند، به این موضوع اشاره نشده است. مجتبی مینویی برای تعیین تاریخ تقریبی تالیف این اثر و وفات مولف آن با توجه به این که اخوینی شاگردِ شاگردِ رازی بوده، برای اخوینی سی سال و برای استادش ابوالقاسم مقانعی رازی که شاگرد رازی بوده، سی سال دیگر منظور کرده و آن را بر تاریخ وفات رازی افزوده و بدین صورت تاریخ تقریبی وفات اخوینی را تعیین کرده است؛ با این حساب چون رازی در پنجم شعبان سال 313 ق وفات کرده، فوت اخوینی در حدود سال 373 ق و تاریخ تالیف کتاب «هدایه» چند سالی پیش از این تاریخ است (یغما، سال سوم، شماری 12، صص 497- 510). اگر چه تاریخ دقیق تالیف کتاب معلوم نیست، شیوه ی نگارش آن به خوبی نشان می دهد که «هدایه» در قرن چهارم قمری تالیف شده و در ردیف قدیمی ترین آثار منثور زبان فارسی قرار دارد و به سخنی «هدایه المتعلمین فی طب» پس از «الابنیه فی حقایق الادویه» ابو منصور موفق الدین علی هروی (تاریخ کتابت 447 ق) کهن ترین نوشته یطبی به فارسی است. کهن ترین نسخه ی «هدایه المتعلمین فی الطب» در 478 ق کتابت شده است (اخوینی، مقدمه ی جلال متینی، ص 9؛ ارجح و دیگران، ص6). اخوینی در روزگاری که بیشتر آثار علمی و ادبی فارسی به تشویق شاهان و امرا نگاشته می شد، این اثر را برای فرزند خود نگاشته و در مقدم ی کتاب به این موضوع چنین اشاره کرده است: «اکنون تو کی فرزند منی اندر خواستی از من کتابی بباب بجِشکی سبک و آسان تا تو را خاصه از من یادکار بود و دیگر مردمان را فایده بود» (اخوینی، ص 14 متن). در یکی از نسخه های کتاب «هدایه» در فصل «فی انواع السموم» مطلبی در دو برگ که گویا از فرزند اوست، به این شرح به متن کتاب افزوده است: «از استاد ابوبکر رحمه اله علیه بخواسته بودم تا فصلی دیگر بیارد جداگانه اندرین تا آنچ گفته است مشبع تر بود اجابت کرده بود و لکن نالنده کست و بتن خویش مشغول گشت و بدین نرسید» (اخوینی، مقدمه ی جلال متینی، صص 8-9 ). «هدایه المتعلمین» با آن که تابع مکتب رازی بود و حتی اخوینی از آن به عنوان کتابی «سبک و آسان» که «بقدر مبتدیان» است یاد کرد، پس از تالیف کتاب «قانون» و شهرت آرای ابن سینا، هم چنان اهمیت و اعتبار خود را حفظ کرد، به طوری که در سده های آتی از آن به عنوان کتاب درسی استفاده می کردند. چنان که می بینیم در اواسط قرن 6 ق، نظامی عروضی در مقالت چهارم کتاب «چهار مقاله» آن را از جمله ی «کتب وسط» طبی مانند «ذخیره» ثابت قُره و «منصوری» محمد زکریای رازی و «اغراض» سید اسماعیل جرجانی دانسته است که هر طبیبی باید آن ها را «باستقضاء تمام بر استادی مشفق بخواند» (اخوینی، ص 14 و 197؛ مقدمه ی جلال متینی، ص 10؛ نظامی عروضی، ص 101). در نیمه ی دوم قرن هفتم قمری و اوایل قرن هشتم، پزشکی به نام ابوطالب عبداله بن ابی زید الطبیب پس از مطالعه ی بسیاری از کتاب های طبی روزگار خود درباره ی «هدایه» نوشته است: «این ضعیف را بیشتر اوقات در معالجت امراض رجوع به این کتاب» و در مورد ارزش علمی آن چنین گفته است: «این ضعف تجربه کرد و الحق هیچ معالجه خطا نمی افتد» و به همین جهت چون فرزندش به تحصیل طب می پردازد، کتاب «هدایه» را پس از مقابله به نسخه ای دیگر برای او آماده می سازد و این شرح را در یادداشتی که به کتاب «هدایه» افزوده، نوشته است (جلال متینی، به نقل از یادداشت های الحاقی به نسخه ی بادلیان آکسفورد). مولف «موجَزکُمی»، کتاب «هدایه» را در ردیف کتاب هایی مانند «کفایه» احمد فرج، «ذخیره ی خوارزمشاهی» و «کتاب الاغراض» آورده و آن را ماخذ کتاب خود بیان کرده و چند بار آرای اخوینی را در ردیف آرای پزشکان نامی آورده و یک بار نیز از وی به عنوان «استاد فاضل ابوبکر اخوینی» نام برده است و در فصل اوجاع مفاصل و نقرس گرم، حَبی را به نسخه ی اخوینی و در «صفت شافه زحیر شافه» ترکیب وی را آورده است (جلال متینی، به نقل از نسخه ی موجر کُمی، برگ های F.28.b, F.295b, F272b, F264b). علت اساسی توجه مولفان و پزشکان پس از اخوینی به کتاب «هدایه» را در خود این اثر باید جست. اخوینی در دوره ی طولانی طبابت خود که جایی از آن به بیست سال (ص 562 هدایه) و در جای دیگر به سی سال اشاره می کند، از مرحله ی تقلید قدم فراتر نهاده و به مرحله ی اجتهاد رسیده است. اخوینی با آن که در کتاب «هدایه» عقاید بزرگان علم طب چون بقراط، جالینوس، حنین بن اسحاق الکندی، ثابت بن قره، عیسی بن صهار بخت پسر سرابیون، یحیی بن ماسویه، اهرن، محمد بن زکریای رازی و چند تن دیگر را بیان کرده و از کتاب های طبی مانند «اپیدیمیا»، «فصول»، «نوا در تقدمه المعرفه»، ترکیب العین»و «منصوری» نیز مطالبی نقل کرده، به شیوه ی پزشکی صاحب نظر، عقاید گذشتگان را آزموده و پس از تشخیص درست از نادرست، به غیر از موارد استثنایی فقط به نقل آزموده های خود پرداخته است. در این باره به فرزند خود نوشته است: «ولکن من تو را آن چیزها گفتم بدین کتاب کی من آزموده ام، مگر آن چیزی که گویم فلان جنین می گوید آن نیازموده بودم این بدان گفتم تا تو را غلط نیفتد» (هدایه، ص 578). در جای دیگر آورده است: «من بسیار علاج کردم بدین بیماری ها و هرج این جا یاد می کنم آن است که آزموده ی منست و اما آنچ مرا بوی تجربت نیست یاد نکنم» (هدایه، ص 302). خواننده در کتاب «هدایه» با عالمی به معنای حقیقی کلمه سر و کار پیدا می کند که در آن روزگار به شیوه ی دانشمندان آزاده و بی تعصب فقط به تجربه پرداخته و خود را به قبول اقوام گذشتگان پای بند نکرده و مشاهده ها و تجربه های دوران طولانی طبابت خود را در باره ی بیماران و خواص گوناکون در کتاب «هدایه» نوشته است. بی گمان در این کار از شیوه ی محمد بن زکریای رازی تاثیر گرفته و به همین جهت است که در کتاب «هدایه» عبارت هایی از این قبیل که مربوط به تحربه های شخصی مولف است، بسیار دیده می شود: «من دیدم یکی را از رگ ها خون گشاد و باز نایستاد تا اندر آن هلاک شد» (هدایه، ص 388)، «من یکی را دیدم که از بس بول سیاه بزیست و بیش از یکی ندیدم» (هدایه، ص 694) یا در معالجه ی نوعی از مالیخولیا نوشته است مدت سی سال بیماران را به شیوه ی خاص خود علاج می کرده و در باب برص (= پپسی) نیز به رنج سه ساله ی خود برای معالجه ی زنی اشاره کرده است (هدایه، ص 246 و 594). اخوینی اگر در معالجه ی مرضی موفق نشده، به صراحت آن را بیان کرده، چنان که در معالجه ی انواع بیماری استسقا نوشته است: «من طبلی را که علاج کردم و لحمی را علاج کردم و لکن زقی را نتوانستم علاج کردن» (هدایه، ص 452). وی در بعضی از موارد نام همکار با بیمار خود را نیز در کتاب «هدایه» آورده است؛ چنان که در باب خناق از مردی به نام ابن حلیم که به یاری او بیماری را به شیوه ای طرفه علاج کرده، یاد می کند و در باب شموه الکبیه و جوع البقری از بیماری به نام اسماعیل طوسی نام برده که به حرف مردی نادان انگور گرگ خورده و مرده است و در باب حُمی الغب ضمن بیان طریقه ی معالجه ی این مرض، از درمان ملکه یا ملکی سخن به میان آورده که به دست وی شفا یافته است (صص 452،309، 372 و 710). «یکی ملکه/ ملک را علاج کردم بدین تب و را دو درم سنگ ملیله زرد فرنار کردم باز بجوشانیدم و بیست درم سنگ شکر برافکندم و دانک نیم سنک سقمونیا و روزمیا از دور سیوم بدادم اسهال کردمش و دور چهارم تبی آمذ ضعیف و اندکی و دور پنجم نیامد و غذا خل و زیت می داشتم و یعقوب بن اسحاق الکندی گفت سه درم سنگ ملیله زرد بسای ...» (هدایه، 710). اخوینی در این زمینه دربارهی استاد خود ابوالقاسم مقانعی و استاد وی محمد بن زکریای رازی که از ایشان به احترام فراوان یاد کرده چشم پوشی را روا ندانسته، چنان که در باب لاءالفیل به اشتباه استادش که در معالجه ی وی مرتکب شده، اشاره کرده که خود را از خطای استاد با شیر و شکر از مرگ رهانده است (هدایه، ص 587) و در همین باب در مورد دارویی که محمد بن زکریای رازی صفت کرده، نوشته است این دارو با خطر است و من داروی دیگر که در وی خطر نیست داده ام (هدایه، ص 581). اخوینی نقص پاره ای از نسخه های رایج در زمان خود را نیز بیان کرده، چنان که در باب استسفا در باره ی استعمال «مازریون» نوشته است: «مازریون را نیز بدین باب گویند قوت بزرگ است و لکن (من) از وی هیچ فایده ندیدم الا آنک بیمار بتب افتاد و بکندن شکم» (هدایه، ص 457) یا در باب خنازیر نسخه ای را که در آن صمغ عربی استعمال کرده اند، اصلاح کرده و در باب استسفا نیر درباره ی «کلکلانه» که دیگران آن را می ستوده اند، آورده «من از وی نفع ندیدن» (هدایه، ص 458). دقت علمی اخوینی به ویژه در مواردی آشکار می شود که چون رای پزشکان معروف را در معالجه ی مرضی به کار نبسته است، عقیده ی ایشان را با جمله ای نظیر «نیازموده ام» آورده تا نتیجه ی استعمال دارویی را که خود تجربه نکرده، به عهده نگرفته باشد؛ مثلا در باب «اصفر اللون در خصوص به کار بردن  دو دانک سنک زعفران» در نسخه ای نوشته است: «من می گویم این مقدار زعفران بسیار بود و یحیی بن ماسویه نیم درم سنک روا می دارد و من نیازموده ام اگر تو بیازمایی صواب آید» (هدایه، ص 587) و در باب جذام پس از بیان شیوه ی خاص معالجه ی مجذومی به دست شمعون راهب و در علاج حمی الدق با کشکاب و سرطان نهری بر طبق رای استادان پیشین و از جمله محمد بن زکریای رازی افزوده است که ما این نیازموده ایم و در این باب استقصا نکرده ایم، هم چنین در جایی که سخن از تعداد عضلات بدن رفته، نوشته است: «اکنون آن عضلما را که جالینوس شمار کرده است من شمار کنم بی آنکه مرا مشاهدت افتادستی» (هدایه، ص60) جنبه ی ابتکار اخوینی در درمان بیماری ها و مسائل طبی نیز دارای اهمیت است و از آن جمله کمابیش ده نوع دارویی است که ترکیب کرده و به نام خود در کتاب «هدایه» آورده، مانند حبی برای اوجاع مفاصل گرم و سرد و نقرس که قدر بیست سال جز این حب تجویز نکرده و شیاف زحیر و قرص طباشیر، حب و و طبیخی که به ترتیب در باب قروح الرحم، فی الذرب، فی عرق النساء و حمی الدق از آن ها یاد کرده است. چنان که گذشت پاره ای از این داروها در «موجز کُمی» به نام اخوینی ثبت شده است. وی در فصل قطرب به ساختن آلتی از سُروُی گاو اشاره کرده که بدان وسیله غذاها و داروها به دهان بیمار فرو می کرده است (هدایه، ص 248) و در فصل «فی الحمیات» برای آن که مبتدیان بتوانند  انواع انواع مختلف تب را از هم تمیز دهند، پاره ای به این شرح اندیشیده است: «من یکی حیله کنم تا تو را معلوم کردند، خطما کشم بشمار روز و سر خطما بر پیوندم جنانک نوبه ی غب بود و نوبه ی رجع تا تو را معلوم گردد این که من همی گویم» و آن گاه انواع گوناگون تب را با خطما و نقطه ها مشخص کرده است. تمام مطالبی که در این زمینه به اختصار بیان شد، حکایت از این می کند که اخوینی، طبیبی حاذق و آگاه از آرای اطبای قدیم و علاقمند به تحقیق، تجربه و آزمایش بوده است که در عین اعتقاد به اصول طبی محمد زکریای رازی به تحقیق می پرداخته و به همین سبب بوده که مولفان بعدی از وی به احترام یاد کرده و «هدایه المتعلمین فی الطب» را در شمار کتاب های مفید و ارزنده دانسته اند (اخوینی، مقدمه ی جلال متینی، صص 10- 15).
نسخه های خطی «هدایه التعلمین فی الطب» اخوینی بخارایی
1* نسخه ی کتاب خانه ی بادلیان آکسفورد
این نسخه در 478 ق کتابت شده و از جهت تاریخ، دومین کتاب طبی به فارسی پس از «الانبیه عن حقایق الادویه» (مکتوب 447ق) به خط اسدی طوسی است و سومین کتاب فارسی بازمانده است (اخوینی، مقدمه ی جلال متینی، پاورقی، شماره ی 1). این نسخه جزو کتاب های فرهاد میرزای معتمدالدوله، پسر شاهزاده عباس میرزا نائب السلطنه بوده است. به دستور او این نسخه را تعمیر و «متن و حاشیه» کرده اند و او خود صفحه های آن را شماره گذاری کرده است. این نسخه در 661 صفحه به قطع وزیری بزرگ به ابعاد 22*5/32 سانتی متر و به خطی است که ایرانیان از خط معلقی استخراج کرده بودند و در قرن های سوم، چهارم و پنجم هجری رایج بوده است (متینی، ص 46 به نقل از مینوی). این نسخه در اواخر قرن هفتم و اواخر قرن هشتم قمری در اختیار طبیبی به نام ابوطالب عبداله بن محمد بن ابی زید الطبیب بوده که ذکر آن گذشت.
از ویژگی های رسم الخطی نسخه
الف) حروف «پ، چ، ژ، گ» در بیشتر موارد به شیوه ی معمول رسم الخط قدیم با «ب، ج، ز، و، ک» یکسان نوشته شده است.
ب) حرف «چه» نیز گاهی به شکل جه و گاهی به شکل چی کتابت شده است.
پ) حرف «که» به شکل های مختلف که، کی و... نوشته شده است.
ت) کلمه ی «چون» در بیشتر موارد به صورت چن و جن آمده است.
2* نسخه ی کتاب خانه ی فاتح استانبول
پاول هرن این نسخه را در فهرست مختصری که از برخی نسخ خطی فارسی محفوظ در استانبول نوشته بود، در جلد پنجاه و چهارم مجله ی انجمن شرق شناسی آلمان چاپ کرده و به شماره ی 3646 معرفی کرده است. فوهنان نیز این نسخه را در «فهرست کتاب های فارسی طبی» آورده است. این نسخه دارای 227 ورقِ 21 سطری به قطع 7/26 * 3/19 سانتی متر است و به خطی بین نسخ و کوفی در اوایل قرن ششم هجری روی کاغذ دولت آبادی نوشته شده است. این نسخه 207 باب دارد و از آن دو نسخه ی دیگر مختصرتر است. نسخه ی اصلی جلال متینی، نسخه ی بادلیان بوده که اول با نسخه ی فاتح و بعد با نسخه ی ملی ملک مقابله کرده است.
از ویژگی های دستوری «هدایه المتعلمین فی الطب»
1* پاره ای از واژه های کهن فارسی که ابوریحان و ابن سینا در آثار خود به کار برده اند، مانند آمیختن، باریک، برسو، پذیرا، تنومندی، چگونگی، جندی، فروسو، ناپذیرا، یکیی و... که کهن ترین واژه های فارسی اند، در کتاب «هدایه» که پیش تر از آثار آنها نوشته شده، به کار رفته است (جلال متینی، ص 15-16 و به نقل از محمد معین در جشن نامه ی ابن سینا، ج 2).
2* اسلوب نگارش این اثر شبیه بقیه ی آثار منثور فارسی قرن چهار قمری است. نثر آن ساده و اکثر جمله ها کوتاه و مستقل اند.
3* الحاق یای مصدری به کلمات مشتق عربی مانند عارینی، صعبی.
4* برای غیر جاندار بیشتر از ضمیرهای او، وی، اوی (یک مورد) و ایشان استفاده کرده است مانند: «اکنون مشغول شوم بیاد کردن خواب و بیداری و منافع ایشان» (ص 178).
5* «اولی» با آن که افعل تفضیل است به صورت اولی تر به کار رفته است.
6* استفاده ی بسیار از افعال در وجه مصدری مانند «آب را به روی باید نهادن و جنین برف را اندر آب نباید فکندن» (ص 191).
«هدایه المتعلمین فی الطب» به اهتمام دکتر جلال متینی با مقدمه ای کامل در 1344 ش در مشهدچاپ و در 1371 ش تجدید چاپ شد. از زندگی اخوینی اطلاع چندانی در دست نیست. وی با یک واسطه شاگرد زکریای رازی بوده است و او را به دلیل استادی در درمان بیماران مالیخولیایی پزشک دیوانگان می خوانده اند. اخوینی در «هدایه» به دو اثر دیگر خود به نام های «قراباذین» و «کتاب نبض» اشاره کرده که باقی نمانده اند. (رشنوزاده، ص 68).

منبع: علوم و فنون_ شهریور 88