لاله غزالی

تن تن را لااقل اگر با چشم درک نکرده باشیم، اسمش را شنیده ایم؛ همان جوانک خبرنگاری که جلوی موهایش را بالا می داد و ماجراجویی می کرد. خیلی ها او را با انیمیشنی که از او ساخته شده است می شناسند. آن قدر در دوره ای، تلویزیون ها و رادیو ها و روزنامه های عالم غرب تبلیغ می کردند که بسیاری از جوان های جهان موهایشان را به مدل تن تن آرایش می کردند. حالا ماجرا این است که بدانیم تن تن، یک کمیک استریپ یا به زبان خودمانی یک داستان مصور است. داستان مصور یا کمیک استریپ (comic strip)، نقاشی یا مجموعه ای از نقاشی های دنباله دار است که ماجرایی را روایت می کنند. این کمیک ها معمولا در دوره های مرتبی به چاپ می رسند. تن تن هم نخستین بار به عنوان دو کتاب و در مجله ای فرانسوی به نام «لوپتی ونتیم» به چاپ می رسید. به کسی که کمیک استریپ را می کشد، کارتونیست می گویند. کارتونیست مجموعه تن تن، ژورژ رمی است که فرانسوی های هموطنش، او را به اختصار، «هرژه» می خواندند. اصلا چرا راه دور برویم؟ همین «کتاب های مترو» را که در راهروهای متروی تهران یا در دکه های روزنامه فروشی فروخته می شوند، حتما همه دیده ایم، همان کتاب های کوچک با قطع مربعی شکل که با رویکردی طنز آمیز، به مسائل شهری در تهران می پردازند؛ از زندگی در آپارتمان، ترافیک و طرز راندن ماشین در تهران تا آداب ازدواج و سربازی رفتن و... . سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران، متصدی این کار است و کارتونیست ها و راویان مختلفی هم در این کار دخیل بوده اند. حالا بگذارید کمی بر موضوع داستان مصور متمرکز شویم. شرح روایت و بیان ماجراها به زبان تصویر و بعضا با استفاده از دیالوگ ها، با زمان مصر باستان بر می گردد. اما اگر شرح روایت های مدرن را در نظر بگیریم، کمیک اولین بار در کشور های آلمان و انگلستان پا گرفت. اولین کمیک های امریکایی در قرن بیستم شکل گرفتند. دیالوگ ها درون بالن ها گفته می شد. برای نشان دادن غافلگیری شخصیت های یک داستان، از علامت تعجب روی کله ها استفاده شد و برخی از لغات مثل «زارت و زورت و آخ و پاخ» برای بیان حالات یا ضربات استفاده می شد که امروز نیز کاربرد دارد. اولین کتاب کمیک بر اساس مجموعه ای از کمیک استریپ های روزنامه ای شکل گرفت. همان طور که از نام کمیک (comic) بر می آید، محتوای داستان های مصور اساسا مطالب خنده دار است. اولین کمیک استریپ هایی که در دهه ی 1930 پا به عرصه وجود گذاشتند، ماجراهای خنده دار و ماجراجویانه قهرمانانی چون باک راجرز، تارزان و تن تن بودند. البته امروزه همه ی داستان های مصور، صرفا طنز آمیز نیستند و ماندن نام کمیک در نام آنها صرفا جنبه ای تاریخی و سنتی دارد. اکنون با وجود تغییرات عمده ای که در نوع طراحی، موضوع، کمپوزیسیون، انتخاب زاویه دید و دیگر مشخصه های داستان مصور به وجود آمده و این هنر روایت گری را از گذشته خود بسیار متفاوت و متمایز کرده، هنوز نام کمیک روی آن باقی مانده است، در حالی که مایه طنز تنها در شاخه خاصی از این هنر به کار گرفته می شود. یکی از انواع داستان های مصور، کمیک های روزنامه ای است که معمولا در روزنامه ها و نشریات فرهنگی منتشر می شوند و معمولا دارای تکه تصویرها یا اسلایدهای کمی هستند و اغلب دنباله دار نیستند. از معروف ترین کمیک های روزنامه ای جهان می توان به گارفیلد- همان گربه تنبلی که حتما کارتونش را هم دیده اید- اشاره کرد. در ایران خودمان هم می توان از کمیک های هفته نامه همشهری جوان یا مجله چلچراغ مثال زد. کمیک مجله ای، دسته ی دیگری از انوع داستان های مصور است. این دسته ازکمیک ها که هر هفته، هر ماه و هر روز منتشر می شوند، معمولا تعداد صفحه های معقولی حدود 20، 30 یا 40 صفحه را در مجله اشغال می کنند و در دو یا سه شماره به پایان می رسند. از میان ناشران کمیک استریپ معروف در جهان می توان به مارول کمیکز، دی سی کمیکز، دارک هورس کمیکز، تاپ کو کمیکز یا ایمیج کمیکز اشاره کرد. و اما در ایران، مجله معروف «گل آقا» هم از این قسم داستان های مصور بسیار منتشر کرده است. اما با این که کمیک استریپ ها سرگرم کننده و جذابند و مخاطب را دقایقی یا ساعتی به یک صفحه ی روزنامه یا صفحات یک مجله پیوند می زنند، نباید آنها را پیش پا افتاده انگاشت. اساسا کمیک ها از همان ابتدای حیات خود با مقاصد اجتماعی یا سیاسی در آمیخته بودند. مثلا داستان تن تن، از همان روزهای اول انتشارش در مجله ی «لوپتی ونتیم» تضمن ها و پیام هایی استعماری و نژاد پرستانه را به نفع استیلای فرهنگ غربی القا می کرد و زمانی این ویژگی اش چنان شور شد که خوانندگان و منتقدان بسیاری، کارتونیست تن تن، هرژه را با حرف ها و یادداشت های انتقادیشان سخت نواختند. حتی خود هرژه پس از مدتی بخشی از این انتقادات را پذیرفت. کمیک «آنی اورفان کوچولو» مفاهیم و ارزش هایی محافظه کارانه را تبلیغ می کند. کمیک « دونزبری» می کوشد نوعی از آزادی ولنگارانه وافسار گسیخته را به مخاطب اثر تحویل دهد. کمیک استریپ «پوگو» با استفاده از شخصیت های حیوانی، خشونت را به تصویر می کشد. مثلا والت کلی – تصویر گر همین کمیک – جوزف مک کارتی- سیاستمدار امریکایی دهه 50- را به شکل گربه ای وحشی کشید؛ گربه ای به نام جی. ملارکی. با این تفاصیل لازم است مطالعه و تحقیق درباره هنر داستان مصور، به توجه و تدقیق در پیام های ضمنی و فلسفه تصویر و روایت کردن یک داستان مصور، مجهز باشد. این همان کاری است که مهدی ترابی مهربانی کوشیده است تا درکتاب «تاریخچه تحلیلی کمیک استریپ» به انجام برساند. این تحقیق (ترجمه و تالیف) مفصل، در 31 فصل و در 273 صفحه تهیه شده است. نویسنده کوشیده ضمن روایت تاریخ شکل گیری کمیک استریپ، زمینه های تحلیلی و اجتماعی انواع و اقسام کمیک استریپ را هم بکاود؛ مثلا این که چرا و از کجا کمیک استریپ پا به عرصه جهان گذاشته است؟ نسل های مختلف کمیک استریپ در امریکا، به چه خاطر به ترتیب وارد عرصه رسانه ها شدند؟ با خواندن این تحقیق، با احوالات آشکار و پنهان بسیاری از قهرمانانی که از قضا بعد ها در فیلم یا سریال های کارتونی هم دیده ایمشان، آشنا می شویم. ظهور قهرمانان یا ابر قهرمانانی از جنس اسپایدر من یا سوپر من و راه یافتن داستان های مصور به روزنامه ها و مجلات، همه و همه علت هایی تاریخی دارند که با این کتاب با آن ها آشنا می شویم. روزی روزگاری کمیک استریپ ها، متاسفانه، عرصه های اخلاقی مجاز جامعه را در نوردیدند. صحنه های خشونت بار یا خلاف عفت، کم کم، در لا به لای داستان های مصور، به موضوعی عادی تبدیل می شدند که با واکنش خانواده های امریکایی رو به رو شد و حتی کار به سخنرانی ها و مباحثات سنا کشید. این واکنش ها، کار را به دادگاه هم کشاند تا این که نهادی عمومی از سوی ناشران داستان های مصور، سازمان داده شد تا بر محتوای این آثار نظارت داشته باشد. این موضوع جنجالی هم در فصلی ازکتاب به بحث گذاشته شده است. در مجموع آنچه به عنوان کاستی کتاب به چشم می آید، شاید اولا تمرکز عمده کتاب بر داستان مصور در آمریکا باشد. نویسنده در «پیش نوشتار»کتاب می نویسد، از این رو کتاب را به امریکا اختصاص داده است که به نظر برخی از صاحب نظران، امریکا خاستگاه داستان مصور است. با این حال، چند فصل پایانی کتاب، مختصرا به داستان مصور در مناطقی از اروپا، هند، ژاپن و کشورهای عربی اختصاص یافته است. در این فضای محدود مطمئنا، آن چنان که حق مطلب درباره داستان مصور در امریکا ادا شده است، درباره فضا، منطق و شخصیت های داستان های مصور سایر نقاط جهان به نحوی کامل صورت نگرفته است. اگر چه ممکن است وفور منابع و گستره و توانایی رسانه های امریکایی دلیلی برای این واقعیت باشد اما اگر بخشی از کتاب که به مناطقی غیر از امریکا می پردازد، با همکاری محقق دیگری یا در مجلدی مجزا به نگارش در می آمد، لااقل گامی مثبت در ایران برداشته می شد تا فقر منابع در حوزه داستان های مصور در مناطقی جز امریکا، اندک اندک مرتفع شود. کما این که با این تصمیم و در پرداختی جدی تر به مقوله داستان مصور در مناطق دیگر جهان، رویکردها و دیدگاه های غیر غربی در زمینه داستان مصور هم مجال مطالعه و تفحص می یافتند. ثانیا، این کتاب دقیقا به حوزه ای مربوط می شود که جز روایتگری و داستان گویی، با تصویر و تصویر گری مرتبط است اما تصاویری که در کتاب و برای معرفی کارتونیست ها یا نمونه ای از آثار ارائه شده است، بی کیفیت است. جا داشت تحلیل های جامع کتاب درباره تاریخ داستان مصور، به تصاویری واضح تر منضم می شد تا خواننده را بیش از پیش یاری دهد. این کتاب به ابتکار و همت مرکز مطالعات و تولیدات فیلم و انیمیشن حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی واز سوی نشر سوره مهر منتشر شده است. مرکز یاد شده، کتاب ها و تحقیقاتی از این دست را دقیقا بدین منظور تهیه می بیند که از فقر منابع فارسی در حوزه انیمیشن کاسته شود.     

منبع: خردنامه همشهری_ویژه نامه کتاب اردیبهشت 89