المدخل التعلیمی
یکی از آثار مهم کیمیایی ابوبکر محمد زکریای رازی (251- 313 ق/ 865- 925 م) است، که در سال 1905 میلادی درکتاب خانه ی حضرت نواب رامپور پیدا شد. این کتاب به زبان عربی است و متن عربی با ترجمه ی انگلیسی آن در سال 1927 م/ 1306 ش در شهر کلکته در مجله ی «Memoirs of the Asiatic society of Bengal» به چاپ رسید. موضوع این کتاب آموزش مقدمات علوم است (رازی، ص 2). رازی نام کتاب های کیمیایی را در این اثر ذکر کرده است. در کتاب «الشواهد» ترتیب خواندن آنها را نیز به خوانندگان آثارش پیشنهاد کرده است. در انتهای کتاب «المدخل التعلیمی» نیز که پس از «الشواهد» نوشته شده است، کتاب های خود در صنعت کیمیا و روش یادگیری آن ها را به ترتیب توصیه می کند که «المدخل التعلیمی» را به عنوان اولین کتاب پیشنهاد می کند (رازی، ص 4). رازی در بخش دوم این کتب نیز کتابی دیگر را به نام «المدخل البرهانی» معرفی می کند. (رازی، ص 92). همان طور که از نام کتاب «المدخل التعلیمی» مشخص شده است و رازی نیز هدفش را از نگارش این کتاب بیان کرده، این اثر سر آغاز پرداختن به علم کیمیاست که هر کس می خواهد به این علم بپردازد باید آن مقدمات را فرا گیرد. او کتاب را با این متن آغاز می کند:
«بدان که در هر صنعتی افزارهایی وجود دارند که دارای نام هایی اند که اهل صنعت آن ها را می دانند و دیگران از آن بی خبرند. در صنعتی که به نام کیمیا معروف است، افزارها (آلات) و موادی (عقاقیر) وجود دارند و آن ها نام هایی دارند که اهل آن صنعت آن ها را می شناسند و بر دیگران مجهول اند. هر کس بخواهد چیزی از این صنعت بیاموزد، ناگزیر است که نام و خواص ویژه و خوبی و بدی آن ها را در کارها بداند. این مطلب را شخص وارد در این صنعت پس از گذرانیدن زمانی دراز و پژوهش درباره ی ماهیت و فعل و انفعال های این صنعت می تواند بیاموزد. در این نوشته آن چه را که اگر شخص تیزبینی بداند مانند یکی از اهل فن خواهد بود و آن را خواهد فهمید، گرد آورده ام» (رازی، ص 67).
سپس رازی به معرفی انواع مواد، به اجساد که تبخیر نمی شوند و ارواح که تبخیر پذیرند، می پردازد. اجساد از نظر او عبارتند از: شمس (زر)، قمر (نقره)، مشتری (قلع)، زحل (سرب)، مریخ (آهن) و زهره (مس). ارواح عبارتند از: گوگرد (انار)، جیوه (الفرار)، زرنیخ و نوشدار. چیزهایی هم که جزو مواد شیمیایی (عقاقیر) محسوب می شوند، به این قرارند: نمک ها (المح) که انواع آن را معرفی کرده و توضیح می دهد. مانند نمک گوارا که همان نمک خوراکی است یا نمک هندی که همان «K_2 〖CO〗_2 » است. بوره ها (البوراق) که انواع آن بیشتر شامل ترکیبات درای سدیم و به خصوص کربنات سدیم است. زاج ها که ترکیبات دارای سولفات اند. نوع دیگر از عقاقیر، مرقشیشاست که ترکیبات دارای گوگرد است؛ مانند پیریت یا «F_e S_2 » که آن را مرقشیشای ذهبی می نامیدند. نوع دیگر از عقاقیر، توتیاست که جزو سنگ هاست و دیگری گچ است. به همین ترتیب مواد دیگری را نیز ذکر می کند و بعضی را ساختگی معرفی می کند؛ مانند مرتک یا مرداسنج که همان « pbo» است یا شنگرف که «HgS» است. در ادامه رازی بازارهای مشهور صنعت کیمیا را معرفی می کند که بعضی برای گداختن فلزها و سنگ هاست و بعی ابزارهای لازم برای کار کردن با آن هاست؛ مانند کوره، بوته، چمچه و دم که با آن می دمند. پس از این ها ابزاری اند که متخصصان این صنعت با آن آشنا هستند؛ مانند بوته که در گداختن فلزات به کار می رود. سپس، رازی روش گداختن آهن و مس را شرح می دهد و ابزارهای لازم را در اکسیر کردن مواد نام می برد و شرح می دهد. اکسیر دارویی است که اگر فلز گداخته را با آن خوراک دهند، به نقره و زر تبدیل می شود یا رنگ آن به سفیدی و زردی تغییر می کند. رازی در پایان کتاب به خواننده توصیه کرده که آن چه از مطالب این کتاب می آموزد، همیشه تجربه کند و بر دانش خود بیفزاید. هم چنین برای یادگیری بیشتر و تخصصی تر، کتاب های دیگر خود را معرفی و ترتیب خواندن آن ها را نیز توصیه کرده است. جوینده ی دانش پس از خواندن این کتاب بهتر است به ترتیب کتاب های زیر را مطالعه کند: «المدخل البرهانی» یا «علل المعادن»، «اثبات الصنعه»، «حجر»، «کتاب التدبیر»، «کتاب المحن»، «کتاب الشواهد»، «کتاب سرالحکماء». رازی در پایان یادآوری می کند، کسی که همه ی این مطالب را بداند در این صنعت کامل است (رازی، ص 68- 92). رازی در این کتاب به توصیف دستگاه تصعیدی می پردازد که در عربی «الاثال» نامیده می شود و امروزه با همان نام «Aludel» شناخته می شود (رازی، ص 86؛ سزگین، ج 4، ص 333).
اولین بار استیپلتن پس از یافتن این کتاب در سال 1927 میلادی متن عربی و ترجمه ی انگلیسی آن را پس از تصحیح در شهر کلکته چاپ کرد. ترجمه ی فارسی این کتاب را نیز حسنعلی شیبانی در سال 1346 هجری در تهران منتشر کرده است.
نسخه ی معتبر این کتاب در کتاب خانه ی رامپور هند به آدرس کیمیا 16 (گ 97 پ – 93 ر) موجود است که مربوط به پیش از قرن 9 هجری است. هم چنین نسخه ی دیگری متعلق به قرن 10 هجری در ایران به آدرس تهران، اصغر مهدوی 315 (گ 78 ر – 72 ر) موجود است. همان طور که ذکر شد، اولین بار استیپلتن پس از یافتن این کتاب در سال 1927 میلادی متن عربی و ترجمه ی انگلیسی آن را پس از تصحیح در شهر کلکته چاپ کرد. ترجمه ی فارسی این کتاب را نیز حسنعلی شیبانی در سال 1346 هجری در تهران منتشر کرده است. اما نسخه ای از این کتاب به خط خود مولف موجود نیست.
منبع:علوم فنون_ سعید اکبری شاد_ شهریور 1388
| 
شما می توانید برای خرید هریک از کتاب های معرفی شده در این سایت و یا سایت های دیگر به سایت پاتوق کتاب مراجعه کنید :: پاتوق کتاب پایگاه اطلاع رسانی، معرفی و فروش کتاب موسسه راهبران کتاب فردا است. :: از جمله اهداف آن/گسترش فروش و توزیع اینترنتی محصولات فرهنگی اعم از کتاب، نرمافزار و نشریات :: ایجاد امکان دسترسی آسان و سریع به یک بانک اطلاعاتی کامل از محصولات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی برای دانشجویان و اساتید :: ناشران و نویسندگان هم برای همکاری، تبادل محصولات فرهنگی و همچنین استفاده از امکانات این فروشگاه مجازی میتوانند با مدیر سایت تماس بگیرند. :: http://bookroom.ir/ ::