آفرینش را یک نویسنده آمریکایی نوشته، اما لبریز از تعصبات پارسی است. به شکلی که در ذهن شما بعنوان خواننده این گونه متبادر می شود که «سیروس سپیتمه» راوی اول شخص داستان، خود نگارنده رمان بوده است.
سیروس سپیتمه گویش یونانی «کوروش سپیدمه» است. من هرگز متوجه نشدم که این فرد آیا شخصیتی واقعی است یا خیالی؟ و اگر واقعی است، آنچه در این کتاب به او نسبت داده شده تا چه حد واقعی است؟ اما آنچه مسلم است این است که سیروس یک شخصیت زنده است، با تردیدها و دغدغه هایی زنده، در دنیایی واقعی. بدین مفهوم که شما خیالی بودن دیده ها و شنیده های او را از یاد می برید.
سیروس نوه «زرتشت»، پیامبر راستین پارس است. مادرش یونانی است و خود متولد بلخ. در دربار داریوش کبیر هخامنشی رشد می کند و با جلب اعتماد دستگاه حکومت و شخص شاه، ابتدا به عنوان سفیر هند، سپس چین و نهایتا یونان منصوب می شود. دوران سه پادشاه بزرگ هخامنشی را درک می کند و دست به مقایسه ای نامحسوس می زند. در جستجوی حقیقت و چگونگی آفرینش که بزرگترین دغدغه ذهنی اوست، با زرتشت، بودا و کنفسیوس مواجه می شود و مکتوبات هرودوت و اندیشه های سقراط و فیثاغورث را به چالش می کشد. در مورد پدربزرگ خود آمیزه ای حقیقی از تعصب و تردید را توامان دارد، و جستجوی مذهبی و فلسفی اش آن چنان عمیق و واقعی است که خواننده را به اندیشیدن و تعمق وا می دارد. البته تمام آنچه راجع به زرتشت و داریوش می گوید با تاریخ منطبق نیست، اما تا همین حد هم از یک نویسنده آمریکایی غریب است! به گمانم گورویدال فراتر از نویسنده و بیشتر یک خواننده ساعی است که به شکلی باور نکردنی فرهنگ و تمدن و ماهیت اعتقادی و اخلاقی یونان را که نماد غرب است زیر سوال می برد. اتفاقات دربار، درگیریها و دشمنی ها و دخالت ها، نفوذ ملکه آتوسا و .... به همراه صفحاتی که به بحث و گفتگو اختصاص یافته همه و همه شمارا با تاریخ و سیاست و فلسفه و مذهب آشنا و همراه می کند و در نهایت تجربه ای مفید و لذت بخش بر جای می گذارد.
در اینجا بخشی از کتاب را برای آشنایی با فضای کتاب و نثر فوق العاده و روان آن قرار می دهم، البته فراموش نشود که ترجمه بسیار زیبای آقای عبدالحمید سلطانیه نیز نقش پررنگی دارد در خواندنی تر شدن این اثر. جملاتی را که به نظرم زیبا آمده اند برجسته کرده ام. با هم صفحه ای از کتاب را ورق می زنیم:

این روزها وقتی به آن دوران فکر می‌کنم متوجه می‌شوم که چه خوشبخت بودیم. هر دو در عنفوان جوانی بودیم و متا"سفانه هیچ یک از ما از ارزش آن موهبت آگاهی نداشت. من از سفر خسته بودم و خشایار از مردونیه. انسان نمی‌تواند بداند که کی خوشبخت است و فقط می‌تواند بگوید که کی خوشبخت بودم.
شراب دارچین نوشیدیم و از ماجراهای هند برای خشایار تعریف کردم. خشایار مفتون هند شد.«شخصاً باید سپاه را رهبری کنم.» چشمان خاکستریش مانند چشمان گربه می‌درخشید. «شاه کبیر خیلی پیر شده است. اجباراً مرا می‌خواهد فرستاد. به غیر از...» ابروهایش که معمولاً در خطی مستقیم به هم می‌پیوست از هم باز باشد. «... مرا نخواهد فرستاد، مردونیه را می‌فرستد.»
«می‌توانید با هم بروید، و در این صورت مردونیه تحت فرماندهی شما خدمت خواهد کرد.»
«اگر اجازه رفتن صادر شود.» برق چشمان خاکستریش خاموش شد. «همه چیز از آن او می‌شود و از آن من هیچ. او صدها پیروزی دارد و من هیچ.»
گفتم «شما بابل را فتح کردید، و یا وقتی من رفتم در شرف فتح آن بودید.»
«طغیانی را آرام کردم. چیزی بیشتر نبود. اما وقتی درخواست کردم مانند کمبوجیه به داشتن مقام شاه بابل مفتخر شوم جواب شاه کبیر منفی بود. به من گفت اداره امور بابل برایت کفایت می‌کند- آنجا را اداره می‌کنم. قصر جدیدی ساخته‌ام که هر وقت شاه در بابل نباشد اجازه اقامت در آن را دارم.»
هرگز نفهمیدم که آیا خشایار پدرش را دوست داشت یا نداشت. اما ظن غالبم بر آن است که او را دوست نداشت. مطمئناً از جر و بحث درباره جانشینی خوشش نمی‌آمد و این را هم که هرگز فرماندهی نظامی مهمی به او نمی‌دادند به حساب اهانت آشکاری به خودش می‌گذاشت. اما کاملا به داریوش وفادار بود، و همان طور که داریوش از آتوسا حساب می‌برد او از داریوش حساب می‌برد.
پرسیدم «چطور شده است که تا این موقع سال هنوز در شوش هستید؟» در خلوت یکدیگر را مستقیماً مورد خطاب قرار می‌دادیم و به چشمان یکدیگر نیز نگاه می‌کردیم.
«سرد است، این طور نیست؟» اتاق یخ زده بود. در دنیا شهری وجود ندارد که تفاوت دمای بین فصل‌هایش به اندازه شوش باشد. چند روز قبل هوا گرم و ساکن بود. ولی آن روز صبح وقتی مقر خود را در قسمت شمالی قصر برای رفتن به آپارتمان خشایار ترک کردم استخرهای تزئینی قصر با قشر نازکی از یخ شبانه پوشیده شده بود و از نفسم بخار بر می‌خاست. می‌توانم بفهمم که چرا داریوش پیر از سرما متنفر بود و با ظهور اولین علائم یخبندان به بابل کوچ می‌کرد.
«سر بنای شاه کبیر شده‌ام.» خشایار دست‌هایش را بالا گرفت، زیر ناخن‌های کوتاهش ملاط جمع شده بود. «شاه آن قدر از قصری که در بابل برای خودم و نه برای او ساخته‌ام راضی است که مرا مامور اتمام این یکی کرده است. ضمناً در تخت جمشید نیز دستم را باز گذاشته است. بنابراین می‌سازم و می‌سازم و خرج می‌کنم و خرج می‌کنم. اکثر بنایان مصری را با بنایان یونانی ایونی عوض کرده‌ام. برای کارهای سنگی اینها از همه بهترند. حتی تعدادی از هندیهایت را برای کارهای چوبی به اینجا آورده‌ام. همه چیز آماده است به غیر از پول. داریوش هر بار فقط معادل قیمت یک گوسفند بذل و بخشش می‌کند. فکر نمی‌کنم که از جنگ‌های یونان به این طرف حتی رنگ یک کماندار را دیده باشم.»
این اولین باری بود که اصطلاح کماندار به گوشم خورد. یونانی‌ها به سکه‌های طلای داریوش که او را با افسر شاهی بر سر در حال کشیدن کمان نشان می‌دهد کماندار می‌گویند، و پارس‌ها به شوخی می‌گویند که یونانیی وجود ندارد که در مقابل کماندار پارسی مقاومت کند.
خشایار هر چه در غیبت من اتفاق افتاده بود البته از دید خود تعریف کرد. گفتم از دید خودش زیرا شرح حقیقی هیچ واقعه‌ای را آن طور که هست نمی‌توان داد. هر کس دنیا را از نظر علایق خود می‌نگرد. احتیاج به تذکر ندارد که تخت شاهی جز برای دیدن پشت مردمان در حال خضوع برای دیدن هیچ چیز دیگری متناسب نیست.

رمان «آفرینش» در انتشارت نیلوفر به چاپ رسیده است.

مترجم: عبدالحمید سلطانیه